AIZANOI ÖLÜ GÖMME ADETLERİ

(63. Sayı - ÖLÜM VE ÖTESİ)

Antik çağda Phrygia bölgesinde yer alan Aizanoi antik kenti günümüzde Kütahya ilinin 48 km güneybatısındaki Çavdarhisar ilçesindedir. Kentin kuzey nekropolisinde kazılar 2012-2017 yılları arasında yürütülmüş ve yaklaşık 120 birey ile mezar tespit edilmiştir.

Buluntulara göre kuzey nekropolisteki en erken gömme biçimi kremasyondur. “Yakmak” anlamına gelen kremasyon Latince “cremare” kökünden türetilmiş olup, MS 1. yüzyıla kadar yaygın bir uygulamadır. Kremasyonun neden yapıldığı konusunda farklı görüşler vardır. Bunlar arasında yeniden doğuş; kötülüklerin uzaklaştırılması; ruhun ve bedenin temizlenmesi; bedenin ve ruhun öteki dünyaya eksiksiz ulaşabilmesi; yer tasarrufu ve hijyen sağlanması; bu dünyadan öteki dünyaya geçiş aşamasında ölünün gömülmesi işleminin sorunsuz gerçekleştirilmesi ve ruhun bedene geri dönmemesi için ölünün yakılması; dünyada işlediği günahlarının cezasını çekip ölümden sonraki yaşama günahsız başlaması gibi görüşler yer almaktadır.

 

Aizanoi’da kremasyon pratiği, verilere göre MÖ 2. yüzyılda başlamıştır. Antik kaynaklara bakıldığında defnin gün doğmadan yapıldığı bilgisi elde edilmektedir. Aizanoi’da da defin olasılıkla gün doğuşundan önce gerçekleşmiş, bununla birlikte kremasyonlarda bireyin yakma süreci çok kısa sürmemiş ve gün doğuşundan sonra da devam etmiş olmalıdır. Bireylerin çoğu için kremasyon, bustumda gerçekleşmiş gibi görünmektedir ancak Roma’da ateşin zarar vermesini engellemek için kremasyonun şehir duvarları dışında ustrinaede (crematoria) yapılmasına dair kurallar olduğu da bilinir. 7-8 saat sürdüğü düşünülen kremasyon sonrasında genelde ısı 800 dereceye çıktığında kemiklerin mavimsi, gri ve beyaza dönüştüğü gözlemlenmiştir. Kemik renginin beyaz olması ise yüksek ısıya maruz kaldığını göstermektedir. Aizanoi’da ise yanma sonucunda kemiklerin beyaz, gri, mavimsi, kahverengi ve siyaha dönüştüğü gözlemlenmektedir. Kremasyon gömülerde farklı renk tespiti, işlemin değişik ısı derecelerinde uygulandığına işaret etmektedir. Başka bir araştırmada cesedin 700 derece ısıya maruz bırakıldığında kemiklerin küçülmekle birlikte hala belirgin kaldığı belirtmiştir. Bu durumda Aizanoi’da en azından 700 dereceden daha yüksek bir ısıda kremasyon yapılmış olmalıdır.

Yazı: Elif Özer

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi 63. sayısından ulaşabilir, okuyabilirsiniz.