ANADOLU´DA DEĞİŞMEYEN İNANÇ VE RİTÜELLER

(62. Sayı - ÇAĞLAR BOYU DEĞİŞMEYEN İNANÇ VE RİTÜELLER )

Anadolu inançları içerisinde, en erken dönemlerden gelen ve varlığını Geç İmparatorluk Çağına, Hristiyanlık inancının artık İmparatorluğun resmi inancı haline geldiği zamana kadar koruduğunu bildiğimiz pek çok inanış bulunur.

Binlerce yıl değişmeden kalmış kült uygulamaları, isimleri değişmiş olsa da aslında aynı tanrılara adanan adaklarda, kullanılan dil farklı olsa da içeriği hiç değişmeyen dualarda, ritüellerde kendini gösterir. Bu topraklarda yaşayan insanlar önce Yunan, sonrasında ise Roma egemenliği altında yaşadıkları yüzyıllar boyunca bile atalarının inandığı tanrılara inanmaktan ve bu tanrılara atalarının ibadet ettiği şekilde tapınmaktan vazgeçmemişlerdir. Yunan´ın baskın kültürü sayesinde Hellenize ettiği topraklarda, özellikle de kırsalda, eski tanrılar Yunan pantheonunun tanrılarıyla synkretize edilmiş (bağdaştırılmış) olarak tapınım görmeye devam etmiştir. Örneğin Phrygia´da bereket tanrısı olarak tapınılan Zeus Bronton ve Zeus Ampelites (bağları koruyan tanrı), Hititlerin Tarhunt, Luvilerin Tarhunza, Hurrilerin ise Teşub olarak taptığı fırtına tanrısından başkası değildir. Fırtına tanrısına en erken çağlarda dahi bereket tanrısı, bağların koruyucu tanrısı olarak tapınıldığını, Sultanhanı ve Bor´da bulunan Luvice yazıtlardan ya da Konya´daki ünlü İvriz Kaya Kabartması’nda bereket tanrısı olarak fırtına tanrısı Tarhunza’nın karşımıza çıkmasından anlayabiliyoruz. Gene bir Anadolu tanrısı olan ve Roma İmparatorluk Çağı Lydia’sında ve Phrygia´sında ay tanrısı olarak yoğun tapınım gören Men/Meis’in, Samilerin Sin, Hattilerin Kaşku, Luvilerin Arma dediği tanrıdan farkı yoktur. Ayrıca, erken dönemlerde Luvilerin yaşadığı topraklarda sıklıkla gözlemlediğimiz bir durum tanrı Arma örneğinde tekrar kendini gösterir. Öyle ki bu topraklarda ismi değiştirilerek tapınılmaya devam eden tanrı ve tanrıçaların kadim isimleri kişi adlarında yaşamaya devam etmektedir. Dolayısıyla tanrı Arma da, İsa’dan önce 1. binyıl boyunca, Armananda, Armasta, Armais gibi isimlerle Lydia, Lykia, Pisidia, Pamphylia ve Kilikia bölgelerinde yaşamaya devam etmiştir. Roma Dönemi Lydia ve Phrygia’sında karşımıza çıkan tanrı çifti Hosios ve Dikaios (Aziz ve Adil) Akkadların güneş tanrısı Şamaş’ın oğulları Kittum (adalet) ve Mesaru (doğruluk) ile doğrudan ilişkili olmalıdır. Varlığı Eski Babil Dönemine kadar giden Hurri tanrıçası Kubaba, Lydia’da Kuvava, Phrygia’da Meter Kubile, Yunanlarda ise Kybele olarak tapınım görmeye devam eder.

 

Yazı: Pınar Özlem AYTAÇLAR

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi 62. sayısından ulaşabilir, okuyabilirsiniz.