GİZEM KÜLTLERİ

Eski Atinalılar, Eleusis Gizemlerinde yaşananları açığa vurmayı, bir insanın işleyebileceği en büyük suçlardan biri olarak görürdü.

 

Gizem kültleri, Antik Ege dünyası dinlerinin en ilgi çekici konularından biridir. Aynı zamanda en az anlaşılmış olanıdır. “Gizem kültleri”, antik yazarların bir şekilde birbiriyle bağlantılı olduklarını düşündükleri çeşitli uygulamaları tanımlamak için kullanılır. Bu uygulamalarda neyin özel olduğunu anlamamız için tek yol, bunların belirli inanışlardan çok, olağandışı deneyimleri içeren uygulamalar olduğunu düşünmemizdir.

En çok bilinen gizem kültü biçimi, tapınaklarda yapılan gece inisiyasyonları (geçiş ritleri) kutlamalarıdır. Bu festivallerin en meşhur olanı yaklaşık MÖ 700 ve MS 395 yıllarına kadar, her yıl Atina yakınlarındaki Eleusis kentinde yer alan Demeter ve Kore tapınağında yapılan Eleusis Gizemleridir. Kore adı, Eleusis’te Demeter’in kızı Persephone için kullanılmaktaydı. Yıllarca kadınlı erkekli binin üzerinde insan, kafile halinde Atina’dan Eleusis’e yolculuk ederdi ve 2 gece boyunca tapınakta kalıp, 2 bin 500 yıl boyunca saklı kalmış ritüellerde rol alırlardı. Eski Atinalılar, Eleusis Gizemlerinde yaşananları açığa vurmayı, bir insanın işleyebileceği en büyük suçlardan biri olarak görürdü. Bu ritüellerin neler içerdiğiyle ilgili birtakım modern görüşler ortaya konmuştur.  En yaygın görüş, MÖ 600 yılları civarında Eleusis’te yazılan ve Demeter’e Homerik Övgüler olarak adlandırılan, Demeter ve Persephone’nin hikayesini anlatan inisiyelerin (inisiyasyon sürecinden geçen kişi) gördüğü bir çeşit drama olduğu yönündedir.  Bu hikayede, Persephone Tanrı Hades tarafından Yeraltı Dünyasına kaçırılır. Bunu öğrenen Demeter, dünyaya kıtlık salar, ta ki Hades Persephone’yi ona geri verene kadar. Ancak Persephone’nin Yeraltı Dünyasındayken birkaç nar tanesi yemesi, onun yılın 4 ayını Yeraltı Dünyasında geçirmek zorunda kalmasına sebep olur. Bu, Grek dünyasında herkesin bildiği ve mevsimlerin değişimini açıklayan bir hikayedir. Fakat araştırmacıların hepsi bu hikayenin gizemlerin kökeni olduğu konusunda hemfikir değildir. Her yıl Eleusis’te gerçekleşen olayların sadece hikaye anlatmayı içermemesi ancak çok güçlü ve kafa karıştıran deneyimlerle inisiyasyonların yaşanmış olması muhtemeldir. Eleusis’te çömlekler üzerinde görülen tanrılar ve faniler, sıklıkla ellerinde meşaleler tutarken betimlenir.  Ritüeller büyük olasılıkla karanlıkta gezinme evreleri içermekteydi ve sonrasında yüksek ses ve parlak ışıkların yardımıyla inisiyeler üzerinde derin etkiler yaratılmaktaydı. Böylece inisiyeler, aşırı korku ve dehşet içeren duygular tecrübe eder ve ardından rahatlardı. Bu deneyimi yaşayanların bu şeyleri anlamaları değil, hayat değiştiren bir olaydan geçtiklerinin farkına varmaları beklenirdi.