GÖZ İDOLLERİ: RİTÜEL VE İKTİDAR

(62. Sayı - ÇAĞLAR BOYU DEĞİŞMEYEN İNANÇ VE RİTÜELLER )

Antik çağlarda ve günümüzde çeşitli toplumlarda gözlere büyüsel anlamlar yüklendiği görülmektedir. Gözün şeklinden ve renginden dolayı yüklenmiş anlamlar ve buna bağlı inançlar eski uygarlıklardan beri bilinmektedir.

Mezopotamya’da özellikle Neolitik Çağ ile birlikte toplulukların ürettiği materyal kültürlerde göz betimlemelerine sıklıkla rastlanılmaktadır. Örneğin Halaf Döneminde çanak çömlekler üzerinde boya bezeme ile göz motiflerinin tasvir edildiği görülmektedir. Daha geç döneme tarihlendirilen Ur Kral Mezarları’nda bulunan oyun tahtaları ve lirler üzerinde göz betimlemeleri yer almaktadır. Göz betimlemelerinde ve göz betimli objelerin kullanımının temelinde görme ve görünürlük algısı vardır. Buna en iyi örnek, Mezopotamya’da Geç Kalkolitik dönemle karşımıza çıkan belirgin gözlere sahip idollerdir.

 

‘Göz İdolü’ olarak tanımlanan örnekler, genellikle yassı, dörtgen bir gövde, kısa veya uzun bir boyun ile göz ve kaşların yer aldığı badem biçiminde iki yüzeyin birleşiminden oluşan bir baş kısmından oluşmaktadır. Çoğunluğu siyah ve beyaz alabasterden, az sayıda pişmiş toprak ve kemikten yapılan bu tip örnekler sadece Tell Brak ve Tell Hamoukar yerleşimlerinde bulunmuştur. Bitişik halde birden fazla idolün tasvir edildiği örnekler olduğu gibi, gövdesi üzerinde bir giysinin detayları olarak yorumlanan kazıma çizgilerin olduğu örnekler de mevcuttur.

 

‘Gözlüklü İdol’ olarak adlandırılan örnekler ise ilk gruba göre daha geniş bir coğrafyada karşımıza çıkan ve malzeme, boyut, tipolojik ayrımlar bakımından daha çeşitli olan idollerdir. Genellikle şişkin, çan biçiminde bir gövde ve iki deliğin yer aldığı yassı iki yuvarlak düzlemin birleşmesinden oluşan bir baştan oluşmaktadır.

 

Yazı: Öznur Özmen BATIHAN

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi 62. sayısından ulaşabilir, okuyabilirsiniz.