KHALYBLER

            Homeros, İlias adlı eserinde (MÖ 8. yüzyıl ortaları), Troia Savaşı sırasında Troialıların müttefiki olan Anadolu kavimleri arasında, liderleri Odios ve Epistrophos’un önderliğinde “uzaklardan gümüşün doğum yeri olan Alybe” kentinden savaşa katılan Halizon kavmini de sayar. Troia Savaşı’nın MÖ 13. yüzyılın ortalarında gerçekleştiği kabul edildiğinde, bu Alybe kentinin en azından bu dönem itibarı ile Khalyb kavminin yerleşim yeri olduğu söylenebilir, çünkü Khalyblerin yoğun olarak yaşadığı Doğu Karadeniz Bölgesi sadece demir değil gümüş açısından da zengindir. Ancak Strabon, Khalybleri, yanlış bir şekilde, kendi yaşadığı dönemde Kars-Ermenistan sınırındaki bölgeye hâkim olan Khaldai kavmi ile karıştırmıştır. Aslında Khalyb kavmi, Karadeniz’in kuzeyinde yaşarken daha sonra Anadolu coğrafyasına göç eden Skyth (İskit) boyundan Halizonlar ile bağlantılıdır. Bu Halizonlar, büyük ihtimalle, Hitit kaynaklarında Halys (Kızılırmak) Vadisi’nde yaşadıkları söylenen ve “Khalywa” olarak adlandırılan kavim ile aynıdır. Bunların MÖ 3. binyılda, Kızılırmak boylarına gelerek yerleşen ve üretmiş oldukları sanatsal değeri yüksek, tunç ve gümüş eserleri günümüze kadar gelen Hattilerle olan bağlantıları ve Anadolu’ya Kafkaslar üzerinden gelme ihtimalleri üzerinde de durulması gerekir. Klasik Yunan ve Roma yazarları (Hekataios, Aiskhylos, Strabon, Kallimakhos, Plinius) bu kavmin sadece demir değil, aynı zamanda karbonlu demir (çelik) üretiminin keşfiyle de ünlendiğini aktarır. Bu keşfi yaptıklarına dair kesin bir yargıda bulunmak zor olsa da, onların demir madeninin yorulmak bilmeyen işçileri olduğunu kabul etmek gerekir. Bizans’a kadar geniş bir döneme yayılan ilgili antik kaynaklar, Khalyblerin Kolkhis’ten (Gürcistan) Halys Havzası’na doğru uzanan, özellikle demir madenlerinin bulunduğu geniş bir alanda yaşadıklarına işaret eder. Bir kısmının, kesin olarak, özellikle Samsun’un doğusunda Thermedon (Terme) Vadisi ve Kerasos (Giresun)’un batısındaki kıyı kesiminde, savaşçılık anlamında daha fazla organize olmuş ana grubun ise günümüz Erzurum, Bayburt, Gümüşhane ve hatta Erzincan ilinin bir kısmını kapsayan Otlukbeli ve Gümüşhane Dağları’nda dağınık olarak yaşadığı görülür. Özellikle Mossynoikos ve Tibaren kavimleri bunların komşuları konumundadır. 

** Demir, Muzaffer: “Antik Dönemde Bir Doğu Karadeniz Kavmi: Khalybler”, Uluslararası Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu, 09-11 Ekim, 2008, Giresun, 67-85.