LAWRENCE VE WOOLLEY KARKAMIŞ´TA İKİ İNGİLİZ

1908 yılında British Museum, D. G. Hogarth’a, ellerindeki bilgiyi artırmak amacıyla Kuzey Suriye’deki bazı yerleşimlerin araştırılması önerisini getirdi.

İstanbul’daki Osmanlı İmparatorluk Müzesi binasının kurucusu ve müdürü olan Osman Hamdi Bey’in sıra dışı kişiliği, geç Osmanlı Dönemi boyunca arkeoloji tarihini umulmadık bir derecede etkiler. Karkamış kazılarının erken tarihi, Osman Hamdi Bey’le yakın ilişkilidir ve onun tarafından taslağı 1883’te hazırlanan Asar-ı Atika Nizamnamesi’nin uygulamasının öncesi ve sonrası gibi birbirinden oldukça farklı iki dönem arasındaki geçişe tanıklık eder.

İlk Araştırmalar (1876-1881)

1855 yılında Mezopotamya’daki kazıları etkileyen duraksama, 1876 yılında British Museum tarafından araştırmalara yeniden başlanana kadar devam etmiştir. Asurbilimci George Smith Musul’a giderken, Fırat kıyısındaki Cerablus köyünde durmuş ve “Hititlerin Karkamış’ı” olarak tanımladığı bu büyük höyükteki anıtları kaydetmiştir. Birkaç ay sonra Halep’te ölüm yatağındayken, buradaki araştırmaların hızla başlatılması gerektiğini önermiştir.  Böylece müze, Halep’teki İngiliz Konsolosu Patrick Henderson’un vasıtasıyla 1878-1881 yılları arasında, yerleşimdeki araştırmaların ilk dönemini başlatmış oldu. 1878 Eylül’ünde, Sultan II. Abdülhamid dönemi büyükelçilerinden olan meşhur arkeolog Austen Henry Layard’in vasıtasıyla Bâb-ı Âli’den bir fermanla izin aldı.

Henderson kazıları, höyüğün yamacında “Büyük Merdiven” olarak adlandırılan yerin, taş heykelleri ve onu çevreleyen yazıtlarıyla birlikte oldukça belirgin olduğu yerde başladı. Ardından akropolisin tepesinde, kuzeybatı ucunda, merdivenin güneyinde ve nehrin doğusunda yeni çukurlar açıldı, ancak kentin planını ve buluntu kontekstini anlamaya yönelik herhangi bir çaba harcanmadı. O yıllardaki araştırmaların genel tutumu buydu, gerçek ilgi sağlam büyük heykellere ve değerli nesnelere gösterilirdi.

Keşif Gezisi (1911-1914, 1920)

1888 ve 1905 yıllarından itibaren sırasıyla Zincirli ve Hattuşa’da yürütülen Alman kazıları Hitit kültürünün yeniden araştırılmasına yönelik ilgiyi yeniden uyandırdı. 1908 yılında British Museum, D. G. Hogarth’a, ellerindeki bilgiyi artırmak amacıyla Kuzey Suriye’deki bazı yerleşimlerin araştırılması önerisini getirdi. İki yıllık yüzey araştırmasının ardından, Karkamış yeni bir kazının başlatılması için en uygun yerleşim olarak seçildi. Karkamış kazıları için yeni izin 13 Eylül 1910 yılında Osmanlı Maârif-i Umûmiye Nezâreti (bugünkü Milli Eğitim Bakanlığı) tarafından verildi. Bundan sonra, müdür F. G. Kenyon adına British Museum ve Karkamış’ta kazı yapanlar hızlı bir işbirliğine girişti ve Osmanlı İmparatorluk Müzesi ve müdürü Halil Edhem Bey ile yazışmalar başlatıldı. Halil Edhem Bey, Osman Hamdi Bey’in küçük kardeşidir. 1889 yılından beri müzede asistan yönetici olarak çalışmış, Osman Hamdi Bey’in ölümünden sonra 1910 yılında müdürlüğe atanmıştır. Bu görüşmelerin bazıları, Karkamış kazı raporları, planları, çizimleri, fotoğrafları ve alınan notlarla birlikte bugün British Museum arşivinde saklanmaktadır.  Aynı  zamanda  İngiltere’nin, Osmanlı Müzesinin daha önceki idarecileri ve Osmanlı Maârif-i Umûmiye Nezâreti ile 1878-1910 yılları arasında yazptığı yazışmalar da arşivdedir.

Yazar :  Silvia DI CRISTINA, Nicolò MARCHETTI