NEOLİTİK KAFATASI KÜLTÜ

(63. Sayı - ÖLÜM VE ÖTESİ)

Filistin, Suriye, İsrail, Ürdün ve Türkiye’de bulunan 11 ayrı yerleşmede bugüne kadar yapılan kazılarda, yetişkin kadın ve erkek ile çocuk bireylere ait sıvalı kafatasları ortaya çıkarılmıştır.

Bu kafatasları, çoğunlukla evlerini ve kült yapılarını ölülerinin mezarları üzerine inşa ederek onları kendilerine yakın tutmak isteyen, Levant ve Anadolu’nun Neolitik Dönem sakinleri tarafından özenle işlenmişlerdi. Kafatası kültü uygulamalarının göstergeleri arasında; bütün halde bulunan iskeletler, başsız iskeletler ve tek olarak veya Köşk Höyük’te olduğu gibi grup halinde bulunan kafatasları yer almaktadır. Bazı örneklerde, ölü gömme işleminden belirli bir süre sonra, bedenin çürüme sürecinin tamamlanmasının ardından, ölünün altına gömüldüğü ev tabanında, tam ölünün başının üzerine gelen noktada bir delik açılarak, kafatasının veya bazen yalnızca kraniumun (kafatası kubbesi; altçene hariç kafatası kemiği) çıkarıldığı görülmektedir. Örneklerini Ürdün’deki ‘Ain Ghazal yerleşmesi ile Çatalhöyük’te gördüğümüz üzere, ev tabanında açılan bu delikler sonradan alçı ile kapatılmıştır. Bazı durumlarda bebeklik döneminde in vivo (canlı iken) olarak yapılan kafatası modifikasyonları ile şekillendirildiği anlaşılan kafataslarının, evler ve kült yapıları içerisinde veya avlu tabanları üzerinde gruplar halinde sergilenerek, yaşayanlarla bir arada tutulduğu görülmektedir.

 

Sergilenmek üzere seçilen kafatasları ve kraniumların alçı, marn, zift, kolajen, deniz kabuğu gibi malzemelerin kullanımını içeren çeşitli uygulamalara tabi tutulduğu ve elde edilen yüzeyler üzerinde yüz hatları ile göz, burun, ağız ve kulak gibi yüz detaylarının yeniden oluşturulması amacıyla boya uygulandığı görülmektedir. Altçene kemiği olmayan kranium kemiklerinde, alçı ile çene modellemesi yapıldığı görülmektedir. 1950’li yıllarda Filistin’deki Eriha yerleşmesinde bulunan alçı ile modellenmiş 12 kafatasının 9’unda bu şekilde alçı ile çene görüntüsü verildiği saptanmıştır. Suriye’deki Tell Ramad’da bulunan sıvalı kafataslarının da aralarında bulunduğu bazı örneklerde, alçı ile boyun modellemesi yapıldığı da görülmektedir. Kafatasları ve kraniumlar üzerine sıvanan alçının genellikle kırmızımsı renkte bir boya ile cilalandığı görülür. 

 

Yazı: Michelle Bonogofsky

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi 63. sayısından ulaşabilir, okuyabilirsiniz.

 

Michelle Bonogofsky