TARİH ÖNCESİ KAYAÜSTÜ RESİMLERİ

KARS BÖLGESİ’NDE BULUNAN TARİH ÖNCESİ ÇAĞ’A AİT KAYAÜSTÜ RESİMLERİ

Son 7 yıldan beri Kars Bölgesi’nde yapılan sistemli arkeolojik yüzey araştırması sonucunda, Anadolu ve komşu bölgelerin tarihöncesi kayaüstü resim sanatına çok büyük katkılar sağlayan yüzlerce kayaüstü resminin varlığı saptanır. Kayaüstü resimlerinin en yoğun olduğu iki coğrafya ise Kars – Borluk Vadisi ve Kağızman yöresi. Kayaüstü resimleri “Azat- Kervan”, “Katran Kazanı”, “Karataş”, “İkisu Arası”, “Mağaracık Kayaaltı Sığınağı”, “Taşocağı”, “Dereçayırı”, “Dört Tüneller” ve “Sarıçayır” gibi mevkilerde yoğun olarak bulunmaktadır. Kayaüstü resimlerinin bir kısmı doğa koşullarının etkisi ile silinmiş, çok büyük bir kısmı da insanlar tarafından acımasız bir şekilde tahrip edilmiştir. Çalışmalarımız sonucunda Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından “I. Derece Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilen Borluk Vadisi’ndeki kayaüstü resimlerinin bulunduğu kayalıklar, 2006 yılında Kars Havaalanı’nı genişletme çalışmaları sırasında iş makinaları ve dinamitler ile parçalanarak havaalanı tabanına mıcır olarak serilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda hem kayaüstü resimler tahrip olmuş, hem de olağanüstü bir görünüme sahip olan kanyonun kuzey kesimi param parça edilmiştir. Borluk Vadisi ve Kağızman yöresinde tespit edilen kayaüstü resimlerindeki hayvan türlerinin hemen hepsi, araştırma ekibinin bir üyesi olan değerli meslektaşım Arkeozoolog Prof. Dr. Vedat Onar tarafından saptanmıştır. Ala geyiklerin hem Kafkasya, hem de Kağızman yöresindeki geyik türlerinden farklı olduğu anlaşılmaktadır. Katran Kazanı mevkiinde yerden ortalama 5 m. yükseklikte kaya yüzeyine çizilen 24 x 31 cm. ölçülerinde günümüzden ortalama 10.000 yıl öncesine ait geyik figürü, bölgedeki en büyük geyik resmini oluşturmaktadır. Şimdilik yalnızca Borluk Vadisi’nde betimlenen yaban domuzu figürlerinin benzerine, Kafkasya ve Kağızman yöresinde rastlanılmamaktadır. Anadolu’da yaban domuzunun benzeri, Şanlıurfa yakınındaki Göbekli Tepe tapınak alanındaki dikilitaş üzerine kabartma tekniği ile betimlenmiştir. Andezitten oluşan kayaaltı sığınakları ile kaya yüzeyine kazıma- vurgu ve çizgi tekniği ile günümüzde soyu tükenmiş olan geyik, yaban sığırı, yaban domuzu, dağ keçisi, dağ koyunu ve türleri kesin olarak anlaşılamayan çeşitli hayvanlar ile bir adet Ana Tanrıça figürü ve hayvanlara ok atan avcı figürleri çizilmiştir. Av hayvanlarının üçte ikisinden fazlasını, dağ koyunu ve dağ keçileri oluşturmaktadır. Kars-Borluk Vadisi’ndeki kayaüstü resimlerinin bir başka önemli özelliği, Anadolu ve dünyanın diğer coğrafi bölgelerinde bir kentin 5 km. yakınında Tarihöncesi Çağ’a ait kayaüstü resim sanatının seçkin örnekleri bulunmamaktadır. Bu yüzden Kars kentinin tarihi, günümüzden 12.000 yıl öncesine dayanmaktadır. Kayaüstü resimlerini kesin olarak tarihlemek çok zor olsa da, yaklaşık olarak günümüzden 12.000 – 3.000 yılları arasında yapıldıkları sanılmaktadır. Çeşitli av hayvanlarının bolluğu yüzünden, kaya resim sanatı yapma geleneğinin çok uzun bir süre devam ettiği anlaşılmaktadır. Av hayvanlarının bir kısmı, insanların henüz yerleşik bir yaşama geçmediği, kayaaltı sığınağı ve mağaralarda geçici olarak barındığı, avcılık ve toplayıcılık yaparak besin gereksinimlerini karşıladığı dönemde, avcılık uğraşlarının büyü inancıyla başarılı geçeceği amacıyla çizilmiştir. Bazı hayvan resimleri de, insanların Borluk Vadisi’ndeki Dündartepe ve Harmantepe höyüklerinde yerleşik bir yaşama geçtiği, tarım ve küçükbaş hayvan besiciliği yaptığı, ancak avcılık geleneğini de devam ettirdiği Erken Tunç ve Demir Çağ’ında çizildiği sanılmaktadır.