URARTU PANTHEONU

‘Meher kapısı’, ‘Kapalı kapı’, ya da ‘Taş kapı’ gibi adlarla da bilinen “Haldi Kapısı”, Urartu Devleti Pantheonu’nun çalışılmasına temel bir kaynak oluşturur.

 

Van Kalesi (Tuşpa, Urartu İmparatorluğu’nun başkenti) yakınlarında yer alan, ‘Meher kapısı’, ‘Kapalı kapı’, ya da ‘Taş kapı’ gibi adlarla da bilinen “Haldi Kapısı”, Urartu Devleti Pantheonu’nun çalışılmasına temel bir kaynak oluşturur. Bu kapı, Urartu Kralı Işpuini (yaklaşık MÖ 830-810) ve oğlu Menua (yaklaşık MÖ 810-790/785) tarafından yapılan çeşitli tanrılara verilen kurbanların kapsamlı bir listesini temsil eder.

Pantheonun yapısını anlamaya yönelik ilk çalışmalar, Grigor Ghapantsyan tarafından yapılır. Ghapantsyan, tanrıları sınıflayarak 6 gruba ayırmıştır. Zamanının bilimsel düşüncesi ve kendi bilgisinin sınırları dâhilinde, kısmen Urartuca, Hurrice, Akadça, Hititçe ve Ermeniceye dayanarak tanrı isimlerinin kökenlerini bulmaya çalışır. Urartu pantheonunda Mezopotamya kökenli tanrıları saptar. Ghapantsyan’ın en büyük başarısı, yazıttaki tanrı listesinin en sonunda yer alan bir grup tanrıçayı ayırt ederek bir ilki gerçekleştirmesidir.

Ghapantsyan’nın görüşleri, ünlü Sovyet uzman Georgy Melikishvili tarafından geliştirilir. Melikishvili, bir grup tanrıya, boğa ve koyunların, sonra sadece koyunların, ardından inek ve koyunların, sonrasında yine sadece koyunların kurban edildiğine dikkat çekmiştir. Bu nedenle, boğaların kurban edilmesinin tanrıların başlangıcına, ineklerin kurban edilmesinin ise tanrıçaların başlangıcına işaret ettiği sonucuna varmıştır. Kendisinin yaptığı başka bir gözleme göre, ilk üç tanrıça Ṷarubani, Ḫuba ve Tušpuea, pantheondaki ilk üç büyük tanrı Haldi, Teḭšeba ve Šiṷini’nin eşleri olmalıdır.

Pantheondaki bu en büyük üçlü tanrı grubu, Melikishvili’nin gök ve savaş tanrısı olarak nitelendirdiği devletin yüce tanrısı Haldi, yıldırım ve yağmur tanrısı Teḭšeba ve güneş tanrısı Šiṷini’dir. Ardini/Muṣaṣir kentini Haldi kültünün merkezi (ve Urartuların beşiği) olarak ele alır, “Qumenu(ni) kentinin tanrısı” ifadesini Teḭšeba’ya atfederek Qumenu(ni) kentini onun kült merkezi olarak tanımlar. “Ṭušpa kentinin tanrısı” diyerek Ṭušpa kentinin de Šiṷini’nin kült merkezi olduğuna işaret eder. Pantheondaki yerel tanrıları (örneğin; Šebeteria kentini Tanrı Šebitu’nun kült merkezi olarak tanımlanması ya da Tanrı Nalaini’nin adının Nal(a)) Dağı adı ile benzerlik göstermesi gibi) tanımlamaya çalışan N. Adontz gibi, Melikishvili de Tanrı dQilibani’nin adını Qilbani ülkesi ile Tanrı Ziuquni’nin adını ise Ziuquni ülkesinin adıyla ilişkilendirir.

Igor Diakonoff bir adım daha ileri giderek, tanrı ailelerini tanımlamaya çalışır. Teḭšeba, Ḫuba ve Ṭurani’yi ayırarak, ilk ikisini Hurri pantheonundaki Teššub ve Ḫebat ile birlikte Turaniyi oğulları, Tilla/Šarruma ile eşleştirir. S. Hmayakyan’nın çalışmasında pantheon aşağıdaki yapıyı izler;