Yalakbaşı Yerleşimi ve Sumendis Kutsal Alanı

Bonda Tepesi, Doğu Likya Bölgesinde, Finike ve Demre ovalarını birbirinden ayıran, Myra ve Limyra antik kentleri arasında doğal bir sınır oluşturan dağlık bir bölgedir. Yazılı kaynaklara göre en geç Roma İmparatorluk Döneminde Limyra´nın polis teritoryumu içerisindeydi.

1994 - 1999 yılları arasında Viyana Üniversitesinden Thomas Marksteiner ve ekibi tarafından, o zamanlar yolu olmayan bu bölgede araştırmalar gerçekleştirilmiş, çok sayıda köysel yerleşim haritaya geçirilerek sonuçlar ön raporlar halinde yayınlanmıştır. Bu gün sadece bir kaç çoban ailesinin bulunduğu bölge, antik dönemde yoğun şekilde yerleşim görmüş olup, strüktürel olarak birbirine benzeyen olasılıkla belli bir zaman ve program içerisinde kurulmuş savunma karakterli köysel yerleşimler ile Likya bölgesinde özel bir yere sahiptir.

90'lı yıllardaki araştırma programında çalışması yapılan yerleşimlerden bir Yalakbaşı ve yerleşimin yaklaşık 700 metre güneyinde yer alan kırsal bir açık hava kutsal mekânıdır. 2006 yılında M. Wörle (DAI) ve B. Stark tarafından kutsal mekanda detaylı bir araştırma yapılmış ve sonuçları yayınlanmıştır. Yazıtlardan elde edilen bilgiye göre kutsal mekan, şimdiye kadar Likya'da bilinmeyen Sumendis adında bir tanrıya adanmıştır.

O zamanın imkanları ve genel resim ağırlıklı araştırma programı içerisinde cevapsız kalan sorulara ışık tutmak ve yeni teknik imkanlarla detaylı incelemeler yapmak amacıyla 2013 yılında Türk-Avusturya-Alman işbirliği içerisinde Antalya Arkeoloji Müzesi katılımında yeni bir projeye başlanmıştır. Projenin 2013 yılındaki ağırlık noktası Yalakbaşı yerleşimi ve Sumendis Kutsal Alanı olmuştur.

Antik yol ve iki doğal teras üzerinde yer alan kutsal alanda adak payeleri, steller ve sunaklar dağınık olarak bulunmaktadır. Tam bir plan ve rekonstüksiyon için 3D lazer taraması çalışmaları yapılmış, şimdiye kadar sadece yazıtlardan İmparatorluk Döneminde faaliyet gösterdiğini bildiğimiz kutsal alanın, kullanım zaman dilimini daha fazla aydınlatabilmek amacıyla iki küçük sondaj açılmıştır. Sadece Sumendis bir tanrı olarak Likya Bölgesi için yeni olmakla kalmaz, böylesi hipetral bir kutsal mekan Likya'da şimdiye kadar örneksizdir. Peki, kutsal alan için neden burası seçilmiştir? Bu sorunun cevabı ne yazık ki halen daha bilinmemektedir. Wörle ve Stark'ın da değindikleri gibi burada büyük bir mağara veya bir kaynak bulunmamaktadır. Ancak büyük ve ulu bir ağacın var olabileceği fikri halen olasılığını korur.

Yalakbaşı antik yerleşimi, Bonda bölgesinin doğusunda, 600 metre yükseklikteki bir tepede yer alır ve kalıntılara kısa zaman önce açılan yol sayesinde Finike'den kolayca ulaşılabilir. Yaklaşık 20-30 yapı kompleksine sahip köysel yerleşim yüzyıllar boyunca yerleşim görmüştür. Yerleşim tarihine yönelik, en geç Hellenistik Dönemde kurulmuş olması, İmparatorluk Döneminde genişleyip, Erken Bizans Döneminden önce önemini kaybetmiş olduğu gibi yerleşim tarihine yönelik genel çizgilere sahip bilgilerin derinleştirilmesi yeni projenin amaçlarından biridir.