EDESSA MOZAİKLERİ YURDA DÖNÜYOR

Bir kültür mirasımız daha ait olduğu topraklara dönüyor

Aktüel Arkeoloji Dergisi Anadolu’nun en önemli mozaikleri olan Edessa Mozaikleri’nın yağmalanma ve yurt dışına kaçırılmalarının hikayesini anlatarak, eserlerin geri getirilmesi için Temmuz 2012'de bir kampanya başlatmıştı. Binlerce duyarlı okurumuz, Aktüel Arkeoloji Dergisi  tarafından hazırlanan eserlerin iadesinin talep edildiği İngilizce hazırlanmış bir dilekçeyi Dallas Müzesi yöneticilerine göndererek kültürel mirasına sahip çıkmıştı. Okurlarımızın gayretiyle kampanyamız nihayet sonuç verdi.

 

Aktüel Arkeoloji Dergisi’nde 2009 yılında Barış Salman imzası ile yayınlanan makaleden sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın da ilgisini çeken Edessa Mozaikleri uzun çalışmaların ardından ülkemize kazandırılıyor. Edessa Mozaikleri içinde en dikkat çekici mozaiklerden biri olan Orpheus Mozaiği gelecek ay ülkemizde olacak.    

 

EDESSA MOZAİKLERİNİN HİKAYESİ
 
1950’li yıllarda J. B. Segal’in Edessa mozaiklerini keşfetmeye başlaması ve bulduğu örneklerin özellikle yazıtlarını çözerek yayınlamasından sonra, Şanlıurfa’nın mezarları adeta talan edilmeye başlanır.Hızla yağmalanan mezarların en nadide eserleri olan mozaikler hırsızlar tarafından göz göre göre sökülerek kısım kısım yurtdışına, kolleksiyonerlere satılmak üzere yollara çıkarılır. İşte bu çalınma öykülerinden birinde hırsızlar İstanbul’da yakalanmış ve parçalara bölerek sandıklara koydukları mozaikler ele geçmiştir. Bu mozaik parçaları 23.05.1980 tarihinde Aya Sofya Müzesi’ne konmuş daha sonrada Aya İrini Kilisesi’ne taşınmıştır. Burada toplam beş parça mozaiğin dördü ikişerli olarak aynı bütünün parçalarıdır. Bunların içinde J.B. Segal’in 1956 yılında tespit edip yayınladığı ve “Üçayak Mozaiği” olarak adlandırdığı Edessa’nın en bilinen mozaiklerinden birine ait iki parça yer alır. Diğer iki parça ise gerek Edessa’da gerekse o dönemde Kuzey Suriye yerleşimlerinde, özellikle de Palmyra’da çok sık işlenen bir konu olarak Cenaze Şöleni ikonografisi içeren bir döşemeyi tamamlamaktadır. Bunlar dışında Türkiye Müzelerinde başka Edessa Mozaiği yoktur.
 
Ancak yukarıda bahsedilen yağmalanma realitesi sonucunda yurtdışındaki müzelerde ve ancak bir kısmını bilebildiğimiz örnekleriyle, yabancı kolleksiyonerlerin elinde bulunan birçok Edessa mozaiği bulunmaktadır. Avustralya, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa gibi ülkelerin kimi seçkin müzelerinde Edessa mozaiklerine ait örnekler görmek mümkündür. Yurtdışındaki örnekler içerisinde en dikkat çekeni bugün Dallas müzesinde sergilenen Orpheus Mozaiğidir. Bu mozaiğin yurtdışına kaçırılma tarihine baktığımızda, günümüze oldukça yakın bir zamana tanık olmaktayız. Şanlıurfa’nın Kalkan Mahallesinde tespit edilen bu mozaik çok kısa bir süre içinde hızla sökülerek yurtdışına çıkarılmıştır. Dallas Müzesindeki Orpheus Mozaiği şehirde ele geçmiş ikinci bir Orpheus mozaiği olmasının yanında, üzerindeki sanatçı imzasıyla ayrıca önemlidir. Üzerindeki yazıtlarda yer alan tarihine göre de tarihi kesin en erken Edessa Mozaiğidir (MS 194). Sonuç itibarı ile Yurtdışındaki kolleksiyonerlerin elinde bulunan örneklerde hesaba katıldığında “Edessa Mozaik Müzesi” olarak düşünülebilecek bir alanı dolduracak kadar Edessa Mozaiği etrafa dağılmış durumdadır diyebiliriz.
 
Aktüel Arkeoloji Dergisi, Türkiye’nin Arkeoloji Dergisi…