Hallan Çemi

Yerleşik Yaşamın Başlangıcı

 

Batman ve Dicle Nehri’nin bir ayağını oluşturan Sason Çayı’nın batı tarafında yer alan Hallan Çemi Tepesi, 5 hektar genişliğinde bir arazi üzerinde konumlanan 4 metre derinliğinde çok katmanlı bir höyüktür. Batman ilinin Kozluk ilçesinde günümüzdeki Kaletepe Köyü’nün yakınlarında yer alan bu höyük, Batman’ın yaklaşık 50 kilometre kuzeyindedir. Burası 1991 ve 1994 yılları arasında, Batman Barajı’nın yapımıyla ilişkili olarak bir kurtarma kazısı niteliğinde dört sezonluk bir kazı çalışmasına sahne olmuştur. Hallan Çemi şu an tamamen bitmiş olan baraj gölünün altında kalmıştır.

Hallan Çemi, Akeramik (Çanak Çömleksiz) Neolitik Dönemin oldukça başına, insanların ilk defa köylerde yerleşmeye başladığı zamana tarihlenir. Burada karşılaşılan, yerleşik küçük köy topluluklarının kalıntılarıdır. Radyo karbon analizleri sonucu elde edilen tarihlemeler, buranın MÖ 11. binyılın sonlarında yerleşim gördüğünü gösterir. Bu tarihleme, buranın, Türkiye’nin güneydoğusunda bugüne kadar ortaya çıkarılan en eski köy yerleşimi olmasını sağlar. Hallan Çemi ve burayla kültürel açıdan ilişkili ancak daha genç yerleşimler olan Demirköy ve Körtik, zamanla Batman Nehri boyunca oluşan tek bir topluluğun periyodik olarak yeniden yerleşimini ortaya çıkarır. Bu yerleşimler birarada ele alınınca Türkiye’nin güneydoğusunda, köy yaşamına geçen göçebe avcı-toplayıcı topluluğun bilinen en erken değişim evrelerinin aşamaları ortaya çıkar. Bu erken Neolitik yerleşimler aynı zamanda, Ergani düzlüğünde yer alan ve daha geç bir yerleşim olan Çayönü tarafından örneklendirilen, tamamen Neolitik kültüre sebep olan bir kültür gelişimini de ortaya çıkarır.          

İnsanların neden köylerde sabit bir yerleşimi seçtiği konusunda birçok teori vardır. Benim düşünceme göre bunun sebebi, çok önemli olan kaynak bölgeleri üzerinde ortaya çıkan rekabet nedeniyle grupların ayrı ayrı sürekli bir hâkimiyet sağlama girişimidir. Eğer ki ... 

 

"Bu yazının devamı Aktüel Arkeoloji Dergisi, Mayıs-Haziran sayısında yer almaktadır."