PENDİK NEDEN ÖNEMLİ!

İstanbul´un Değişen Tarihi

2013 Pendik Kaynarca çalışmaları halen sürmektedir; dolayısıyla bulguların tanım ve analizi henüz yapılmamıştır. Ancak ilk sonuçlar bile oldukça iyi tanıdığımızı zannettiğimiz Fikirtepe kültürünün düşündüğümüzden ne kadar farklı bir yapısı olduğunu ortaya koymuştur. Bunların başında Neolitik yayılımla ilgili bilim dünyasında en çok tartışılan sorunlardan biri olan, göçle gelen çiftçilerin yerli avcı balıkçı topluluklarla karşılaştıkları zaman ne olduğu sorusu gelir. Genel olarak iki farklı yaşam biçiminin karşılaşmasının bir çıkar çatışmasına yol açtığı ve tarım topluluklarının diğerlerini bölgenin dışına ittikleri ve zaman içinde asimile ettikleri şeklinde bir görüş yaygındır. Yenikapı kazıları gibi Pendik kazısı da, farklı iki topluluğun kaynaşarak birlikte yaşadığını ve karma bir ekonomik modelin ortaya çıktığını tüm kanıtlarıyla ortaya koymuştur. Şimdiye kadar Fikirtepe kültürünün yerli avcı balıkçı topluluklarının mimarisini, dallardan yapılmış yuvarlak planlı basit kulübelerle tanımaktaydık. Pendik Kaynarca’da da bu tür çok sayıda kulübeye rastlanmıştır. Ancak 2013 kazılarında tabanları taş döşeli, bildiklerimizden çok farklı barınakların yanı sıra, içinde kerpiçten dörtgen biçimli ambar gözleri olan ve kesin olarak Anadolu geleneğini yansıtan bir yapının ortaya çıkışı bu kazıların en beklenmedik sonuçları arasındadır. Bunun yanı sıra 2013 kazılarında 50’nin üzerinde mezar bulunmuştur. Fikirtepe kültürüne ait önceki kazı çalışmalarından da insan iskeletleri bilinmekteydi. Ancak o yıllarda biogenetik arkeoloji yöntemleri henüz gelişmemiş olduğu için bu iskeletlerle ilgili hiçbir analiz çalışması yapılmamıştı. 2013 kazıları Neolitik kültürün yayılımı açısından bu bağlamda da eşsiz bir fırsat sağlamıştır. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sağlanacak olanaklarla Pendik iskeletleri üzerinde DNA, izotop ve diğer radyoaktif analizlerin yapılması, İstanbul bölgesinin bu önemli kültürünün oluşumunda Anadolulu göçmenler ile bölgenin yerli haklarını daha iyi tanınmasını bilimsel verilerle ortaya koyacaktır.

Buraya kadar Fikirtepe - Pendik Kaynarca kültürünün uygarlık tarihi ve İstanbul için taşıdığı önemi özet olarak belirtmeye çalıştık. Bu kültürün ilk ortaya çıkışının üzerinde yüzyılı aşkın bir süre geçmiş olmasına karşın, bildiğimiz yerleşim yerleri Tuzla, İçerenköy, Fikirtepe, Pendik Kaynarca ve Yenikapı’yla sınırlıdır. İstanbul hızla gelişip yapılaşırken yeterince arkeolojik çalışma yapılmadığı için son 50 yıl içinde Yenikapı dışında bu kültüre ait başka bir yerleşim yerini ortaya koyamadık. Pendik Kaynarca’nın dışındaki tüm bu yerleşim yerleri artık yoktur; Fikirtepe, Tuzla ve İçerenköy’deki yerleşimlerin tam yerlerini bile bugün saptamak olanaksızdır. Fikirtepe kültürüne ait korunmuş tek bir nokta kalmıştır, o da Pendik Kaynarca’da İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin kurtarma kazısı yaptığı alana bitişik olan parseldir. Bu parsele mutlaka İstanbulluların sahip çıkması, zaman baskısı olmadan, çağdaş bilimin tüm olanaklarından yararlanarak bir kazı yapılması ve bu çalışma bittikten sonra bu önemli kültürü İstanbul’a kazandıracak bir arkeoparkın oluşturulması vazgeçemeyeceğimiz bir sorumluluk olarak durmaktadır.

Prof. Dr. Mehmet ÖZDOĞAN