Çalışmanın yazarları bunu açıkça şöyle açıklıyor: Bu kalsifikasyonların odacık içindeki konumu, taşı barındıran dentindeki çürük boşluğuyla doğrudan ilişkili ve bağlantılıdır. Bu durum, söz konusu distrofik kalsifikasyonların, çürük boşluğunun oluşması sırasında dişe uygulanan mekanik strese tepki olarak ortaya çıkan ikincil bir pulpa reaksiyonu sonucu oluştuğunu göstermekte ve dolgunun hasta hayattayken yerleştirildiğini kanıtlamaktadır.

Molar dişin bukkal (2a), proksimal (2b) ve aksiyal kesitlerdeki (2c, 2d ve 2e) konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (CBCT) görüntüleri. ©E. Mata-Castillo et al. 2026

Tomografi incelemesi ayrıca, çürüğün taç çapının yaklaşık üçte birini kapladığını, dentine nüfuz ettiğini ancak pulpa odasını delmediğini ortaya koydu. Taş, geniş bir baş ve kısa konik bir gövdeye sahip çivi şeklindedir.

Taş ile çürük duvarları arasındaki boşluk, radyolusent bir dolgu malzemesi ile doldurulmuş görünmektedir. Çürük duvarları, özellikle distal tarafında düzensizdir ve araştırmacıların deliği açmak için kullanılan aletlerin bıraktığı izlere atfedilen radyal oluklar gözlemlenebilir.

Ekip, vardıkları sonuçları desteklemek amacıyla Maya dişinin görüntülerini, 20, 48 ve 56 yaşlarındaki günümüz bireylerine ait üç azı dişinin tomografik görüntüleriyle karşılaştırdı. Hiçbir vakada, İspanyol öncesi döneme ait dişte gözlemlenen yoğun ve lokalize kireçlenme örüntüsü görülmedi; bu da söz konusu durumun fizyolojik bir yaşlanma süreci değil, hayati bir tepki olduğunu doğruladı.

Eski Mayalar, estetik ve toplumsal kimlik amaçlarıyla diş modifikasyonunu yaygın olarak uyguluyorlardı. Bu müdahaleler, kesici dişlerin ve köpek dişlerinin dudak tarafındaki yüzeylerinin delinerek, bu boşluklara jadeit, hematit, turkuaz veya diğer değerli taşlardan yapılmış dolguların yerleştirilmesinden ibaretti. Maya diş ustaları, dikkate değer bir anatomik bilgi birikimi sergilemişlerdir: Tiesler ve ekibi tarafından 2017 yılında derlenen verilere göre, deliklerin %4’ünden azı diş pulpasına ulaşmıştır.

Ancak, tüm bu uygulamalar gülümserken veya konuşurken görünen ön dişlerle sınırlıydı. Şimdiye kadar, normal koşullar altında görünmeyen bir arka diş olan azı dişine yerleştirilen bir dolgu vakası belgelenmemişti.

Araştırmacılar, mısır temelli beslenme düzenleri nedeniyle İspanyol öncesi Maya topluluklarında çürük ve apse vakalarının sıklığının yüksek olmasına rağmen, bu toplulukların diş delme becerilerini tedavi amaçlı veya ağrıyı hafifletici tedavilerde kullandıklarına dair çok az kanıt bulunduğuna dikkat çekmektedir. Schnell ve Scherer, 2021 yılında enfeksiyonları tedavi etmek için yapılan diş çekimlerini belgelemişlerdir ve Schnell, 2023 yılında çürük dişlerde delme ve bitüm dolgusu örneklerini bildirmiştir, ancak dolgu malzemesi olarak taş kullanıldığına dair hiçbir vaka bildirilmemiştir.

Bu bağlamda, Popol Vuh Müzesi’ndeki azı dişi kaçınılmaz bir soruyu gündeme getiriyor: Neden birisi ağız içindeki görünmez bir yere bir değerli taş kakma yerleştirmiş olsun ki?

Yazarlar estetik bir nedeni kesin olarak dışlıyorlar: Makalede, kakmanın estetik amaçlarla birinci azı dişine yerleştirilmiş olma olasılığını dışlayabileceğimizi belirtiyorlar. İki alternatif hipotez öne sürüyorlar.

Birincisi, müdahalenin terapötik bir amacı olduğudur. Kavitenin düzensizliği, özellikle de distal tarafı, dişin hasarlı dokuyu çıkarmak ve ortaya çıkan boşluğu doldurmak amacıyla önceden var olan bir çürük lezyonu üzerinde delinmiş olabileceğini düşündürmektedir. CBCT görüntüleri, aktif bir kavitenin tipik radyolusent desenini göstermemektedir, ancak bunun nedeni, delme işlemi sırasında demineralize dokunun tamamen çıkarılmış olması veya kullanılan simanın tespit edilebilir kalıntıları engellemiş olması olabilir.

Hernández-Bolio ve çalışma arkadaşları tarafından 2022 yılında Maya dolgularında yapılan önceki analizler, bu malzemelerin antibakteriyel ve antienflamatuar özelliklere sahip uçucu yağlar ve reçineler içerdiğini ortaya koydu; bu da onları diş çürüklerini kapatmak için potansiyel olarak yararlı hale getiriyor.

İkinci hipotez ise, bunun tıbbi bir amaç veya ortak kültürel bir anlam içermeyen, tamamen kişisel bir karar olduğu yönündedir. Yazarlar bunu ihtiyatlı bir şekilde ifade etmektedir: Bu kişinin, bilinmeyen başka bir nedenden ötürü vücudunun görünmeyen bir bölgesine dolgu takmaya karar vermiş olma olasılığını göz ardı edemeyiz.

Çalışmada önemli sınırlamalar kabul edilmektedir. Örneğin bağlamından koparılmış olması, kişinin cinsiyetinin, sosyal statüsünün, kesin tarihsel döneminin veya menşe arkeolojik alanının belirlenmesini engellemektedir. Ayrıca, bu kakmanın kişinin yaşamı boyunca ağzında ne kadar süre kaldığının tespit edilmesi de mümkün değildir; ancak genç yetişkin yaşı ve taşın oklüzal düzlemden dışarı çıkmaması, bu sürenin uzun olmadığını düşündürmektedir.

Bu sınırlamalara rağmen, bu keşif Maya diş uygulamaları hakkındaki mevcut bilgileri genişletmektedir. Makalenin sonuçları bunu kesin bir şekilde özetlemektedir: Bu örnek, bugüne kadar, birey hayattayken kalıcı bir azı dişinin oklüzal yüzeyine gömülmüş bir taşın rapor edildiği tek vakadır ve bu da estetik amaçları dışlamaktadır. Daha fazla vaka keşfedilirse, İspanyol öncesi Maya'lar arasında yeni bir uygulama türünü daha iyi anlayacağız ve yeni sorular ortaya atılabilecektir; aksi takdirde, bu vaka, antik çağlarda dolgulu dişlerin geniş yelpazesi içinde sıra dışı bir merak konusu olarak kalabilir.

Bu azı dişi, Francisco Marroquín Üniversitesi’ne bağlı Popol Vuh Müzesi’nde muhafaza edilmektedir; bu diş, şimdilik eski Maya diş hekimlerinin bilgi birikimi ve motivasyonlarına dair geleneksel yorumları sorgulatan benzersiz bir uygulamanın kanıtı niteliğindedir.

Kaynak: La Brújula Verde Magazine Cultural Independiente