Anadolu’nun İlk Madencileri

Çorum ilinin Bayat ilçesine bağlı Derekutuğun Anadolu’nun kültür tarihi ve özellikle madencilik tarihi açısından büyük önem taşıyor. Yapılan Karbon-14 (C-14) analizleri, Derekutuğun’da günümüzden 6 bin 500 yıl önce de galeriler açılarak nabit bakır çıkarıldığını ortaya koydu.

6 no.lu Galeri kompleksinin alt yarmaları.

Bakırın nerede kullanıldığı hakkında ise henüz kesin bir bilgi yok; ancak Alacahöyük, Eskiyapar ya da Resuloğlu’na buradan bakır gitmiş olması muhtemel. Hem Derekutuğun’dan alınan örneklerin kimyasal ve izotop analizleri, hem de yakın çevredeki prehistorik yerleşmelerde gün ışığına çıkarılan metallerin analizi bu soruya yanıt verecek.

Konumu itibariyle Derekutuğun, Kızılırmak üzerinden Karadeniz Bölgesi’ne kadar ulaşım sağlayabilmekteydi. Galerilerde ele geçen çanak çömlekler Derekutuğun ile bölgedeki diğer önemli eliter merkezler arasındaki kültürel ilişkilerin ilk kanıtlarını oluşturuyor. Bu ilişkilerin nedenini kesinlikle zengin bakır yataklarında aramak gerekir. Önümüzdeki yıllarda yoğunlaşacak maden analizleri bu konuya kuşkusuz yeni boyutlar getirecektir. Böylelikle tarihöncesi Anadolu kültürlerinin hammadde kaynakları arasında yerini alan Derekutuğun’da başlatılan kazı çalışmalarının sürdürülmesinin gerekliliği de açıkça görülebiliyor.

Mazıönü mevkiinin güneybatıya bakan sarp yamacında bir düzine maden galerisi yer alır. Tamamen sel sularının ve erozyonun etkisiyle kapanmış olan galerilerin bazılarında kaçak kazı izlerine rastlanmıştır: resimde 1,2,5 ve 6 no.lu galeriler görülmektedir.

Önlem alıcı ön çalışmaların yanı sıra 2009-2011 yılları arasında maden galerilerinde yürütülen kazı çalışmaları, Mazıönü’nde güneybatıya bakan sarp bir yamaçta bir düzine maden galerisini ortaya çıkardı. Galeriler içten altta ve üstte veya yanlardan başka galerilerle birleşiyor ve adeta bir yeraltı labirenti oluşturuyordu. Hem dolgu içinde hem de taban ve çalışma seviyelerinde bol miktarda çanak çömlek parçasının yanı sıra kömürleşmiş çıra uçları, taş aletler ve bazı ahşap buluntular da gün ışığına çıkarıldı. Özellikle galerilerden birinde (5 no.lu galeri), taban seviyesinde iki bine yakın iyi korunmuş çıra ucu bulundu. Boyları 4-18 cm arasında değişiklik gösteren bu çıra uçları, yassı kibrit çöpünü andırmaktaydı.

5 numaralı galeride ele geçen madenci çıralarından bazı örnekler.

Eski madenciler tarafından aydınlanmak amacıyla kullanılan çıralara, Orta Avrupa’da ve Yakın Doğu’da MÖ 2. ve 1. binlerden kalma maden ocaklarında da rastlandı. Şimdiye kadar bilinen tüm buluntular göz önüne alındığında, Derekutuğun çıralarının önemi anlaşılabilir. C-14 analizi yapılan bir düzine çıranın, MÖ 2800’lere tarihlendiği görüldü. Dolayısıyla Derekutuğu’nde şimdiye kadar bilinen insanlığın en eski madenci çıraları ortaya çıkarılmış oldu.

Galerilerde ele geçen el yapımı çömleklere örnekler.

Galerilerde ele geçen yüzlerce çanak parçası birbirlerine olan benzerlikleri ile dikkat çeker. El yapımı olan keramik açık kahve ve kırmızımsı renkte olup, siyahımsı-gri özlüdür. Katkı malzemesi olarak saman, mineral ya da her ikisi bir arada kullanılmıştır. Ele geçen parçalar arasında orta büyüklükteki çömlek ve güveç benzeri mutfak kapları çoğunluğu oluşturur. Birçoğunun üzeri kırmızı parlak boya astarlıdır, uzun süre nemli ortamda kalmaktan ve sel sularıyla galeriler içinde oraya buraya taşınmaktan boyası yıpranmış ve aşınmıştır.

Kabın biçimini ortaya çıkaran birçok parçanın omuzlarında veya omuzla karın arasında kalan bölümlerinde karşılıklı dört memecik bulunur. Bunlardan bazıları süs öğesi işlevini üstlenirken bazıları da çömleği taşımaya yönelik tutamak olarak kullanılmıştır.

Galeri kompleksi.

Kesin karşılaştırma yapmak için erken olmakla birlikte çömlek biçimleri; Orta Anadolu’nun Geç Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı I-II yerleşmelerinden Alacahöyük, Alişar, Ahlatlıbel ve Büyük Güllücek kap formlarını, repertuvarına Güneydoğu Avrupa ilişkilerinin de yansıdığı Doğu Karadeniz Bölgesi İkiztepe’nin bazı formlarını ve Doğu Anadolu Erken Karaz ve Geç Uruk çanak çömlek gruplarının Tepecik, Pulur-Sakyol XI-X ve Arslantepe VIA eş zamanlı çanak çömleğinin bilinen bazı öğelerini, dolayısıyla belki de maden alışverişine dayalı kültür ilişkilerini yansıtır.

Galeri 2.

Saman katkılardan alınan örneklerin C-14 analizleri MÖ 4500-3600 tarihlerini verir. Böylece galerilerde ele geçen el yapımı çanak çömleğin çoğunun Son Kalkolitik Çağ’a ait olduğu anlaşılır. Saman ve mineral katkılı örnekler ise İlk Tunç Çağına ait olabilirler. Analizler devam etmekte olup, alınan sonuçlar daha kesin tarih verecektir.

Derekutuğun cevher yatakları nabit bakır içermektedir. Miosen yaşlı konglomeralar içinde damarlar halinde nabit bakır oluşmuştur. Analiz sonuçları bunların % 99’un üstünde bakır içerdiğini gösterir. Kalitesi yüksek bu metal hiç bir işlem görmeden hemen kullanılabilir özellikte. Ayrıca yüzeye yakın mesafede bulunan bakır damarları bölgenin ilk sakinlerinin dikkatini çekmiş olmalı. Başta yüzeyden toplanan bakır daha sonra galeriler açılarak derin tabakalardan çıkarılmaya başlanmış. Derekutuğun maden işletmelerinde elde edilen bakırın miktarı, kimler tarafından kullanıldığı ve hangi bölgelere gönderildiği hakkında yorum yapmak için zamanın erken olmasına rağmen, Derekutuğun’un Anadolu Kültür Tarihi’ndeki önemi şimdiden anlaşılabiliyor. İleriki araştırmalar bu konuya açıklık getirecek.

Kaynak: Aktüel Arkeoloji Dergisi “Anadolu’nun Zenginliği”

EN ÇOK OKUNANLAR

Tarlada Yürüyüş Yapan Kadın 2150 Gümüş Sikke Buldu

Prag'ın güneydoğusundaki Kutnohorsk kentinde tarlada yürüyüş yapan bir kadın, çiftçilik faaliyetleri sırasında yüzeye çıkan birkaç gümüş sikkeye rastladı. Çek Cumhuriyeti'nde şimdiye kadar bulunan en büyük erken ortaçağ sikke istifini açığa çıkardığının farkında değildi.

Köpeğini Gezdiren Çocuk Roma Dönemine Ait Altın Bilezik Buldu

11 yaşındaki bir çocuk, İngiltere'nin Batı Sussex bölgesindeki Pagham yakınlarındaki bir tarlada nadir bulunan altın bir Roma bileziği keşfetti. Romalı askerlere kahramanlıklarından dolayı verilen armilla tipi süslü bir bilezik olan ve MS.1. yüzyıla tarihlenen bilezik, 300 yıldan daha eski bir altın obje olarak, bir adli tıp soruşturmasında resmi olarak hazine ilan edildi.

SON İÇERİKLER