Malazgirt Savaş Alanı Tespitinde Coğrafi Yöntemler

Anadolu’nun yurt edinilmesinde önemli bir yere sahip olan Malazgirt Savaşı önemi ile orantılı bir şekilde çok çalışılmamış ve değerlendirilmemiştir. Savaşa yönelik olarak gerek yazılanlar gerekse anlatılanlar ağırlıklı olarak tarihçilerin yazdığı veya yazılanların aktarımından ibarettir ve yazılanların bir bölümü teyite muhtaç bilgilerdir.

Uçuş öncesi uçuş rotasının belirlenmesi ve tarama işlemi.

Malazgirt Savaş Alanı’nın belirlenmesine yönelik olarak başlayan ve birçok kurum ve kuruluş tarafından desteklenen proje, gerek içerik olarak gerekse kullanılan yöntemler olarak ülkemizde “savaş arkeolojisi” alanında birçok ilki barındırmaktadır. Multidispliner bir proje olması yanında kendini geliştiren ve sahip olduğu dinamikler gereği “savaş alanı” arkeolojisi alanında bir okula dönüşme eğilimindedir. Bu proje kapsamında, çalışmalara katkı sunmaya çalışan alanlardan biri de coğrafya ve alanın temsilcileri coğrafyacılardır. Coğrafya yapısı gereği birçok bilimsel alanla etkileşim halindedir. Kendine özgü yöntemleri dışında bu yöntemlerin teknolojiye uyarlanması ile (CBS, Uzaktan Algılama gibi) gelişen coğrafya bu projede çalışan diğer bilim alanları ile ortak bir dil ve bakış açısı geliştirdikçe çalışmalara daha fazla katkı sunacaktır.

Malazgirt Savaşı tarihsel bir olay olsa da tarih ve coğrafya arasında zaman ve mekân bağlamında bir ilişki söz konusudur. Zamandan önce mekânın olması gerekir.  Mekân var olmadan onun üzerinde bir olaylar dizisinden bahsedilemez.

Malazgirt Savaş Alanı’nın belirlenmesi projesi kapsamında farklı disiplinlerle gerçekleştirilen çalışmaların ortak noktası mekân ve mekâna ait değerlendirmelerdir. Mekâna ait değerlendirmelerde en iyi bakış açısı farklı tekniklerle üretilen haritalar üzerinden sağlanabilir. Haritalar size birçok şeyi bir arada görüp değerlendirebileceğiniz ve birbiriyle olan ilgilerini kurabileceğiniz bir perspektif sağlar. Bu amaçla çalışılan alanın büyüklüğüne ve istenilen detaya bağlı olarak farklı ölçeklerde temel altlık haritalardan mekânla ilgili değerlendirme yapılabilecek tematik haritalar üretilmeye çalışıldı.

Uçuş öncesi uçuş rotasının belirlenmesi ve tarama işlemi.

Yazılım ve teknoloji de yaşanan gelişmeler İHA’lara farklı formatlarda görüntü alma olanağı sağlamakla kalmamış alınan bu dijital görüntüler, görüntü işleme teknikleri ile üretilen verilerden yüksek çözünürlüklü amaca yönelik tematik haritalar oluşturulmasına da olanak sağlamaktadır.

İHA'larla çekilen dijital görüntülerden üretilen tematik haritalar

 

 

Tematik haritalar üretilirken alanın büyüklüğüne bağlı olarak 5x5 metre çözünürlükte DEM verisi kullanılırken, kazı çalışmalarında İHA-Dronlarla çekilen bindirmeli digital görüntülerin işlenmesi ile elde edilen 10x10 santimetre - 5x5 santimetre çözünürlükte DEM verileri kullanılmıştır.

İHA'larla gerçekleştirilen veri üretim aşamaları

 

Tarihsel Metinlerin Savaş Coğrafyasına Uyarlanması

Malazgirt savaş alanının tespiti projesinde 1 ve 2. etaplarda gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında tarihsel metinlerde geçen bazı mekânsal değerlendirmeler üzerinde CBS kullanılarak farklı yazılım ve donanımlar kullanılarak anlatılan olaylar haritalanmaya ve mekânsal bazda değerlendirilmeye çalışılmıştır. Malazgirt Savaşına bizzat katılan Attaleiates tarafından yazıkan metinde “İmparatorun Malazgirt çevresinde yer alan bazı tepelerden baktığını ama Selçuklu ordusunu göremediğinden” bahseder. Bu tarihsel anlatının mekânsal olarak karşılığı olabilir mi? sorusuna CBS kullanılarak bir cevap aranmaya çalışılmıştır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanılarak Malazgirt ve çevresinde yer alan bütün tepelerden bakıldığında görülemeyecek alanlar belirlenmeye çalışılmış ve haritalanmıştır. Görüş analizi haritasında (Harita 1) daha koyu renklerle gösterilen alanlar Malazgirt ve çevresinde yer alan bütün tepelerden bakıldığında görülemeyecek yerleri ifade etmektedir. Selçuklu ordusunun bulunabileceği ve savaş alnına gelirken izlenen yolu belirlemek açısından bu harita bizlere diğer verileri de kullanarak değerlendirme yapmamıza olanak sağlayacaktır. 

Harita 1 Görüş Analizi

Malazgirt savaş alanın tespitine yönelik olarak yapılan çalışmalardan biride 26 Ağustos’ta nihai savaşın meydan geldiği alanı belirlemeye yönelik verilerin üretilmesidir. HGM’den alınan 5x5 metre piksel çözünürlükteki DEM verisinden Malazgirt ve yakın çevresini gösteren eğim haritası üretilmiştir. Eğim Haritası Erol tarafından (1993) önerilen jeomorfolojik ünitelerin sınıflandırılmasında kullanılan eğim değerlerine göre bölümlere ayrılmıştır.  Bu sayede düz, dalgalı düzlükler, sırtlar gibi jeomorfolojik üniteler belirlenmeye çalışılmıştır. % 2-3 derecenin altında kalan eğim değerleri düz alanlar olarak değerlendirilmiştir. (Harita 2) Nihai savaşın geçtiği yerin belirlenmesinde bu değerlendirmelerin yönlendirici olabileceği düşünülmektedir. Malazgirt’te olduğu gibi Selçukluların kazandığı birçok savaşta uyguladıkları taktik için atların hızla hareket edeceği düz alanlara ihtiyaç vardır. Bu manevraların yapılabileceği alanların coğrafyadaki karşılığı da bu düz yâda düze yakın alanlardır.

Harita 2 Yerşekilleri Haritası

Mucize mi yoksa bir doğa olayı mı?

Tarihsel kaynaklarda da anlatılan ve bugün Malazgirt’te yaşayan insanların adeta bir efsaneye Özellikle Ağustos’ta esen kuvvetli rüzgârın, “Sultan Alparslan’ın ordusunun Bizans ordusuna karşı saldırıya geçiyor” şeklinde dile efsaneleştirdikleri rüzgâr fenomenini  (hızı yer yer 25 metre/saniyeyi aşan bir rüzgâr) Ağustos ayında arazi çalışmalarında bizlerde sıkça gözlemledik. Tarihsel kaynaklarda anlatılan rüzgârın yön değiştirerek Bizans ordusunu zora sokması, sürekli bir rüzgârdan çok günlük ısınma ve buna bağlı olarak oluşan basınç farklarından meydana gelen bir rüzgâr (meltem) olma olasılığını kuvvetlendirmektedir. Ağustos ayında esen rüzgâr yönlerini gösteren grafik bir topografya haritasına giydirilerek topografya ile uyumu anlaşılmaya çalışıldı. (Harita 3) Süphan gibi bazaltlardan oluşan devasa bir kütlenin varlığı, özellikle bazaltların ısı direncinin düşük olması yerel ısınma farklarından kaynaklanan bir rüzgârı (Dağ Meltemi) doğurmuş olabilir. Malazgirt savaşı sırasında gerçekleşen rüzgârın Dağlık alanlarla daha alçak alanlar arasında günlük ısınma farkından kaynaklanan ve gün içinde yön değiştiren bir rüzgar olma olasılığı oldukça yüksektir.

Harita 3 Malazgirt'te Ağustos ayında esen rüzgar yönlerini gösteren rüzgar gülünün giydirildiği sayısal yükselti modeli

Bu proje kapsamında bir coğrafyacı olarak gerek tarihsel metinlerde gerekse Malazgirt Savaşı'na dair yazılan birçok eserde yer alan savaş ve savaşın geçtiği mekâna dair coğrafi imgeler değerlendirilerek mekân ve mekâna ait doğal özelliklerle anlatıların uyumu coğrafi bir perspektifte incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmalar ilerledikçe, farklı yöntem ve verilerin üretilmesi ile Malazgirt Savaşı'na dair daha detay verilere ulaşılabileceği düşünülmektedir.

Malazgirt Kalesine ait (İç Kale) dron görüntülerinden üretilen 10x10 santimetre çözünürlükte ki ortofotolar

EN ÇOK OKUNANLAR

Kültepe Kazılarında Yeni Buluntular

Kültepe-Kaniş kazılarında Eski Tunç Çağı'na tarihlenen Kültepe'ye özgü 4300 yıllık 10 yeni alabaster (gypsum) idol bulundu. 

Prof. Dr. Jale İnan

Antalya’da Bir Arkeoloji Çınarının Gölgesinde   

Ülkemiz ama özellikle Antalya arkeoloji camiası 2014’ün 1 Şubat’ında 100 yaşına basan Türkiye’nin ilk kadın arkeologu Jale İnan’ı bir kez daha andı. 26 Şubat 2001’de aramızdan ayrılışının ardından onlarca yıl geçmesine rağmen Jale Hoca hiç unutulmadı. 

SON İÇERİKLER

Lucien Arkas ile Röportaj

1750 yıllarında Marsilya’dan Türkiye’ye gelen bir Fransız ailenin oğlu olan Lucien Arkas, 1945 yılında İzmir&rsqu...

Klaros Kutsal Alanı

İzmir İli, Menderes İlçesi sınırlarında yer alan Klaros, İonia’nın en önemli kutsal alanlarından biri aynı zaman...

Büyük İskender Sonrasında Smyrna (İzmir)

İzmir Körfezi’nin doğu derinliğinde uygun yerleşim koşulları nedeniyle İzmir Neolitik Çağdan itibaren kesintisiz...