Orpheus ve Orpheizm

Orpheus kimdir, dizelerinde ses bulan ve toplumları çağlar boyu etkilemiş Orpheizm olarak tanımlanan görüşleri nelerdir? Orpheus; tapınılan bir ilah veya takipçileri olan bir dinî önder mi, yoksa adanmışlığın, tutkunun insanı, acılarını dizeleri ve müziği ile harmanlamış aşkınlığın doruğunda bir çileci midir?

Orpheus ve Cerberus Heykeli, 1843, Museum of Fine Arts Boston

Takipçileri Orphikler, birer Rhapsodos, dizeleri dolaşarak aktaran ozanlar, Orpheus'un dizelerini genişleterek aktaran 'bir hırka bir lokma' anlayışında birer çileci veya Orpheus'un dizelerinden çıkarımlanmış bir ritüel dizisinin aktarıcıları, öğreticileri ve uygulatıcıları, yani Orpheteles midirler?

Yaşamı

Orpheus'un yaşamına ilişkin bilgi ve ayrıntıları MÖ 295'te yaşamış Hellenistik Dönem ozanı Rhodoslu Apollonios ve Romalı yazarlar Vergilius ve Ovidius'un eserlerinden; Orpeus'un görüşlerini içeren dizeleri ise MÖ 6. yüzyıldan itibaren birçok antik yazarın aktarım ve yorumlarının yanı sıra Orphik Rhapsodos / İlahiler başlığı altında metinlerden öğreniyoruz.

Orpheus, Fransız ressam ve gravür sanatçısı Pierre Brebiette'nin eseridir

Orpheus, müzik ve şiir yeteneği olan Apollon'un kızı epik şiirinin musası Kalliope ve Trakya kralı Oiagros'un çocuğudur. Orpheus, lir eşliğinde söylediği dizeleri ve kulağa hoş gelen müziğiyle yetenekli bir ozan ve müzisyendir. Olympos Dağı'nın eteğindeki Dion kentine yakın Pimpleia kentinde yaşamakta olan Ciconialıdır Orpheus. Antik yazarlar, Orpheus'un yaşam öyküsünü çeşitli şekillerde aktarırlar. MÖ 3. yüzyılda yaşamış Rhodoslu Apollonios'un bize aktarımında Orpheus, Argonotlar (Argo Gemicileri) ile yolculuğa çıkar ve üç telli çalgısı liri çalarak hoş melodileri ile insanları mest eder. Öyle ki, Siren kayalıklarından geçerken denizciler onun müziği ile kendilerinden geçip Sirenlerin davetkâr seslerini duymazlar. Boğazdan geçip Karadeniz'de Kefken Adası'na ayak bastıklarında yer yerinden oynar ve Tanrı Apollon görünür (epifani gerçekleşir). Orpheus, hemen Tanrı Apollon'u mutlu etmek ve kutsamasını almak için ona sunularda bulunmayı önerdiği gibi tanrıya adanan bir sunak ve tapınak yapılmasına ön ayak olur; tanrıyı hoşnut etmek için de adaya tanrının eşi Daphne'nin ismi verilir: Daphneousia.

Miletos'tan Orpheus mozaiği, MS 200, Pergamon Museum

Orman perisi Eurydike'ye aşık olan ozan, eşinin bir yılan sokması nedeniyle ölmesini kabullenemez ve Ölüler Ülkesine gidip onu geri almak için Tanrı Hades'e yalvarır. Hades, kendisi de bir tutkulu âşık olduğundan eşini yeryüzü ile paylaşmaya aşinadır. Hades; eşi, Tanrıça Demeter'in kızı Persephone'yi (Kore) yılın altı ayı, Bahar ve Yaz aylarında annesi Demeter ile paylaşmak üzere yeryüzüne göndermektedir. Hades, Eurydike'nin yeryüzüne, Orpheus'a dönmesine izin verir. Ancak, bir koşulu vardır, Orpheus yeryüzüne çıkana kadar dönüp eşine bakmayacaktır.

Hermes, Eurydike, Orpheus kabartması. Orjinali MÖ 420-400 yıllarına aittir. Roma Geç Cumhuriyet ya da Erken İmparatorluk Dönemi. Museo Archeologico Nazionale di Napoli

Sevinci ve coşkusundan yerinde duramayan Orpheus, sabırsız davranır. Daha yeryüzüne çıkmadan gökyüzünün ışığını gördÜğünde özlemle dönüp sevdiğine sarılmak ister. Oysa daha yeryüzüne çıkmamışlardır ve Orpheus Hades'e verdiği sözü tutmamıştır. Orpheus'un dönüp bakması ile Eurydike o anda bir toz yığınına dönüşür. Orpheus çok pişmandır, acısı tarifsizdir, üstelik de tam kavuşacakken eşini tekrar yitirmesinin de sorumlusudur.

Devamı; Aktüel Arkeoloji Dergisi 85. Sayı, “Öte Dünya, Kült ve Tarikat”

EN ÇOK OKUNANLAR

Kültepe Kazılarında Yeni Buluntular

Kültepe-Kaniş kazılarında Eski Tunç Çağı'na tarihlenen Kültepe'ye özgü 4300 yıllık 10 yeni alabaster (gypsum) idol bulundu. 

Prof. Dr. Jale İnan

Antalya’da Bir Arkeoloji Çınarının Gölgesinde   

Ülkemiz ama özellikle Antalya arkeoloji camiası 2014’ün 1 Şubat’ında 100 yaşına basan Türkiye’nin ilk kadın arkeologu Jale İnan’ı bir kez daha andı. 26 Şubat 2001’de aramızdan ayrılışının ardından onlarca yıl geçmesine rağmen Jale Hoca hiç unutulmadı. 

SON İÇERİKLER

Lucien Arkas ile Röportaj

1750 yıllarında Marsilya’dan Türkiye’ye gelen bir Fransız ailenin oğlu olan Lucien Arkas, 1945 yılında İzmir&rsqu...

Klaros Kutsal Alanı

İzmir İli, Menderes İlçesi sınırlarında yer alan Klaros, İonia’nın en önemli kutsal alanlarından biri aynı zaman...

Büyük İskender Sonrasında Smyrna (İzmir)

İzmir Körfezi’nin doğu derinliğinde uygun yerleşim koşulları nedeniyle İzmir Neolitik Çağdan itibaren kesintisiz...