Bronz Heykeller ve Jale İnan

Boubon Sebasteionu'nun Yurtdışına Kaçırılışı

Boubon’da yaptığı kazı sonrasında Jale Hanım yanı sıra özellikle Özgen Acar kanalı ile eline geçen İbecikli kaçakçının tuttuğu günlükteki bilgilerle konuyu tekrar ele almıştır. Özellikle Sebasteionlar - imparator kültü ve özellikle Boubon Sebasteionu bronz heykelleri üzerine yapılan araştırma ve yayınların yeni verilerini de göz önüne alarak ayrıntılı bir şekilde kaleme aldığı Boubon Sebasteionu ve Heykelleri Üzerine Son Araştırmalar kitabı ise 1994 yılında Arkeoloji ve Sanat Yayınları tarafından yayınlanmıştır.

İnan, J., Boubon Sebasteionu ve Heykelleri Üzerine Son Araştırmalar, İstanbul 1994.  Arkeoloji ve Sanat Yayınları Arşivi.

Prof. Dr. Jale İnan, 1973-1974 akademik yılında ikinci defa misafir üye seçilerek gittiği “Princeton The Institute for Advanced Study”de bilimsel çalışmalarını sürdürürken, Türkiye’den gitme, doğal ölçülerden büyük bir düzineye yakın bronz heykelin Amerika’da çeşitli koleksiyonlarda sergilendiğini haber alır. 1967 yılında Amerika'da ortaya çıkan önemli bölümü üstün sanat kalitesi gösteren tam heykel, torso, baş ve fragmanlardan oluşan bu büyük bir bronz heykel grubunun Türkiye’de Pisidia bölgesinden Kremna’daki bir Sebasteion binasında bulunduğundan söz edilmektedir. 1967 yılında Boston’da düzenlenen Amerikan Arkeoloji Enstitüsü'nün yıllık toplantısındaki konuşmasında C. Vermeule ilk kez arkeologların dikkatini bu eserler üzerine çekmiştir. Bu heykellerin Anadolu’nun güney-batısında yapılan  bir kazıda bulunduğunu ancak buluntu yerinin kesin olarak bilinmediğini öne sürmüştür. O tarihten itibaren de bu heykellerin antik Pisidia bölgesinin Kremna kentindeki bir Sebasteion binasından geldiği söylenmeye başlanmıştır.

Jale İnan 1970-73 yılları arasında Kremna’da kurtarma kazısı yapmıştır. Bu kazının amacı ören yerinin yakınındaki Çamlık köylülerinin kaçak kazılar sonucu elde ettikleri ve müzeye teslim ettikleri mermer heykellere ait parçaları aramak ve Kremna'yı kaçak kazıcıların tahribatından kurtarmaktır. Bu heykellerin resimlerini toplayan Jale İnan, daha önce Kremna’da (Bucak-Burdur) gerçekleştirdiği kurtarma kazısı sırasında tanıdığı köylülerle kurduğu diyalog ve sit alanındaki incelemesi sonucu, heykellerin Kremna’da bulunmadıklarını kolaylıkla tespit eder. Ancak bu arada Burdur Müzesinde bulunan ve kaçırılan heykellere çok benzeyen diğer bir torso dikkatini çeker.

Heykelin antik Boubon ören yerinde kaçak kazılar sonucu bulunarak müsadere yoluyla müzeye girdiğini öğrenir. Müsadere 13.Mayıs.l967'de Boubon'da gerçekleştirilmiştir. Bunun üzerine Müze Müdürlüğü, o zaman asistan olan Mehmet Yılmaz'ı bu torsonun çıktığı binada başka eserlerin de olup olmadığını saptamak amacıyla, kazı yapmakla görevlendirmiştir. Jale Hanım, torsonun buluntu yerini öğrenince konuyu daha yakından takip etmeye başlar. Dönemin Müze Müdürü Kayhan Dörtlük’ün gösterdiği Mehmet Yılmaz'ın Boubon’da yaptığı günlük kazı ile ilgili raporunu inceledikten sonra da Boubon’daki ören yerini ziyaret eder. Erozyon ve kaçak kazılar sonucu tümden örtülen yapı, 1990 yılında, Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü adına, Burdur Müzesi Müdürlüğü denetiminde, Jale İnan’ın bilimsel başkanlığı ve sorumluluğunda 11 gün (20 Haziran-l Temmuz) süren kazı sonucu tümüyle meydana çıkarılmıştır.

Bronz başın torsoya ait olup olmadığını gösteren deney       Septimus Severus torsosuna ait baş

Antik Boubon kentine ait kalıntılar  Burdur ili, Gölhisar ilçesine bağlı İbecik köyünün 2.5 kilometre güneyindeki Dikmen Tepe üzerinde yer almaktadır. O dönemde köyden tepenin eteğine kadar araba ile gidilebilmekte ancak buradan yukarı kalıntıların olduğu kesime dik patikalardan tırmanılarak ulaşılmaktadır.  Özellikle 1960 yıllarında yapılan kaçak kazılar ören yerini delik deşik etmiş ve perişan bir duruma getirmiştir. Ören yerindeki kalıntılar içinde  tiyatro, agora ve sebasteion yapılarının dışında tanımlanabilecek bina kalıntısı pek görülmemektedir.

Bu sırada görüştüğü İbecik köylüleri de bizzat katıldıkları Dikmen Tepe’deki (Boubon) kaçak kazılarda çıkan bronz heykellere ait birçok baş, kol, bacak parçalarının nasıl bulunduğunu anlatırlar. Bu açıklamalar ve Mehmet Yılmaz'ın mekânın kuzey ve doğu postamentleri ile batı duvarı önündeki kaideler üzerinde meydana çıkardığı yazıtlar Jale İnan’a 1967’de Amerika'da görünen bronz heykel grubunu arasında daha sonra kanıtlayacağı sıkı bağlar kurmasına neden olur.

Özellikle bu heykel grubuna ait biri Caracalla’yı genç, diğeri olgun yaşta gösteren  iki portre başıyla bağlantılı olarak Boubon’daki mekândaki  iki yazıtta paralellerini bulur. 198-211 yıllarına tarihlenen yazıt genç Caracalla heykeline aittir. 211-217 yıllarına tarihlenen diğer yazıt ise olgun Caracalla heykeline aittir. Diğer bir yazıt  (No.12) mekanda Septimius Severus’a ait bir heykelin de bulunduğuna işaret etmektedir. Bu heykelin başı  Kopenhag'da Ny Carisberg Glyptothek'te, torsosu ise New York'ta Edward H. Merrin Gallery'de bulunmaktadır.

Böylece Burdur Müzesindeki heykelin bulunduğu mekânda üzerlerinde imparator isimleri yazılı kaideler ile Amerika’ya kaçırılmış heykeller arasındaki bilimsel bağlantıları kuran Jale İnan, eserlerin Boubon’dan kaçırılmış olduğunu ortaya koymuştur.

Bu araştırmalarını kapsamlı bir makale halinde Istanbuler Mitteilungen (1977)’de yayımlamıştır. Ayrıca İbecik köylüleriyle kurduğu temasta köylülere bu heykellerin fotoğraflarını gösterince onlar da kaçak kazıda çıkartılan bu heykelleri tanırlar. Böylece kaçakçılık kesin olarak ispatlamış olur. Kendisi de 1990 yılı yazında Boubon’da gerçekleştirdiği bir kazıyla heykellerin yer aldığı Sebasteion’u gün ışığına çıkarmış ve söz konusu heykellerin Boubon antik kentinden kaçırıldığını şüpheye yer vermeyecek şekilde bilimsel olarak kanıtlamıştır.

Boubon’da yaptığı kazı sonrasında Jale Hanım yanı sıra özellikle Özgen Acar kanalı ile eline geçen İbecikli kaçakçının tuttuğu günlükteki bilgilerle konuyu tekrar ele almıştır. Özellikle Sebasteionlar - imparator kültü ve özellikle Boubon Sebasteionu bronz heykelleri üzerine yapılan araştırma ve yayınların yeni verilerini de göz önüne alarak ayrıntılı bir şekilde kaleme aldığı Boubon Sebasteionu ve Heykelleri Üzerine Son Araştırmalar kitabı ise 1994 yılında Arkeoloji ve Sanat Yayınları tarafından yayınlanmıştır.

Roma Dönemi arkeolojisinde içinde iki yüzyıllık bir silsileyi takip eden heykelleriyle böyle geniş kapsamlı bir Sebasteion’a bulunduğu güne kadar rastlanmamıştır. İçindeki in situ bulgularla Boubon Sebasteion’un kazısı arkeologlar tarafından bilimsel bir şekilde yapılıp yayınlanabilseydi  bu ülkemiz arkeolojisi için tarihe geçecek çok önemli keşiflerden biri olurdu.  

Defineciler tarafından yağmalanarak yurtdışına kaçırılan Boubon Sebasteion’u bronz heykellerinin  bulundukları ülkelerden geri alınarak bir müze binası içinde özel olarak özgün mimarisinde düzenlenecek  bir mekanda kendi yazıtlarının üzerinde yer alması Türkiye arkeolojisi ve müzeciliği açısından yerine getirilmesi gereken bir görevdir.

 (*) Bu konuda bilgi için bkz. Başgelen, N., “Aramızdan Ayrılışının 10. Yıldönümünde Kazılarıyla Jale İnan (1914-2001)”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi 137 (Mayıs-Ağustos 2011) s. 23-44.

Başgelen, N., Antalya’ya Adanmış Bir Yaşam: Jale İnan (1914-2001), s. 32-33, İstanbul 2012.

EN ÇOK OKUNANLAR

Cumhuriyet Tarihinin En Büyük Kaçakçılık Operasyonu

 İzmir Kaçakçılık Suçlarıyla Mücadele Şube Müdürlüğü tarafından Cumhuriyet Tarihinin en büyük eser kaçakçılığı operasyonu gerçekleştirilmiş, 65 bin 511 adet tarihi eser yakalanmıştır. 

Kültepe Kazılarında Yeni Buluntular

Kültepe-Kaniş kazılarında Eski Tunç Çağı'na tarihlenen Kültepe'ye özgü 4300 yıllık 10 yeni alabaster (gypsum) idol bulundu. 

SON İÇERİKLER

Ayasofya'nın "Halk Bilimi"

Ayasofya bir harikadır! Güzelliği ve boyutu büyülüyor ve bir açıklama bekliyor. Nasıl tasarlandı ve nasıl ...

Ayasofya'nın mozaikleri: Propagandif Sanat

Ayasofya’nın mozaikleri son günlerde yine çok gündeme geldi. Aslında son günlerde Ayasofya’nın ...

Ayasofya'da Fossati Kardeşlerin Onarımları ve Yeni Eklemeler

Mimar kardeşler Gaspare (1809-1883) ve Giuseppe (1822-1891) Fossati’nin İstanbul’a yollarının düşmesi, R...

X

ÖZELLİKLE DEĞERLİ OKUYUCULARIMIZ OLMAK ÜZERE KAMUOYUNUN DİKKATİNE

Son aylarda yaşadığımız insan kaynakları ve fiziki koşullara bağlı sıkıntılar ve buna bağlı olarak kontrolümüz dışında gelişen bazı olaylar ne yazık ki abone olan ve olmayan bazı değerli okuyucularımızı da olumsuz yönde etkilemiştir. Okuyucularımıza ve takipçilerimize olan sorumluluk duygusu nedeniyle bu açıklamayı yapma ihtiyacı duymaktayız.

NEDEN?

Yukarıda değindiğimiz koşulların yaşandığı süreçte, Aktüel Arkeoloji Dergisi e-ticaret sitesi olan Arkeoloji Dükkanı üzerinden yapılan abonelik ve sipariş gönderimlerinde aksaklıklar yaşanmıştır. Bu aksaklığın sadece Covid-19 pandemisi sebebiyle olduğunu söylemeyi çok isterdik. Ancak pandemi sürecine ek olarak bazı insan kaynakları seçimlerimizde hatalar yaptığımızı çok üzücü bir şekilde öğrendik. Gerek adli süreci olumsuz etkilememek gerekse bizi maddi zararın yanı sıra manevi zarara uğratmış olsalar dahi bu kimselerin haklarını ihlal etmemek için daha fazla bilgi şu an için paylaşamıyoruz. Ancak ilerleyen süreçte ihtiyaç duyulması halinde bu konuda ek ve detaylı bir açıklama daha yapılacaktır.

NE YAPIYORUZ

Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden bir grup akademisyen, arkeolog ve diğer meslek gruplarından gönüllü katılımcılardan oluşan bir destek ve dayanışma ile yürütülen, Türkiye’nin “Arkeoloji Dergisi” unvanıyla anılan Aktüel Arkeoloji Dergisi olarak çalışmalarımızı 2007 yılından beri sürdürmekteyiz. Malumunuz olduğu üzere Türkiye’de hak ettiği değeri henüz tam olarak bulamamış olan Arkeoloji biliminin güncelliğinin, canlılığının korunması ve geliştirilmesi diğer taraftan da kültürel mirasımızın korunması ve güvence altına alınması konusunda en etkili kuruluşlar arasında gösterilmekten dolayı duyduğumuz gururu vurgulamak isteriz. Ancak yaptığımız işin sosyal sorumluluk yönü sebebiyle kendimizi ticari amaç güden bir girişim olarak değerlendiremediğimiz gibi ticari amaç güden dergilerin faydalanmakta olduğu pek çok imkândan da süreç içerisinde mahrum kaldığımızı bilgilerinize sunmak isteriz. Aktüel Arkeoloji Dergisi ekibi olarak bazı okuyucularımıza elimizde olmayan sebeplerle verdiğimiz sıkıntıdan dolayı özür dileriz. Tüm gücümüzle sorunları aşmak için çalıştığımızı, dergileri ve siparişleri kendilerine ulaştırmak için gerekli işlemlerin büyük bir özveriyle devam ettiğini belirtmek isteriz. Anlayışınız ve desteğiniz için teşekkür ederiz. Saygılarımızla.

AKTÜEL ARKEOLOJİ DERGİSİ

Öneri ve şikayetleriniz tıklayınız