A PHP Error was encountered

Severity: Notice

Message: Undefined variable: ub

Filename: core/fonksiyon_helper.php

Line Number: 464

Backtrace:

File: /home/aktuelarkeolojic/public_html/application/helpers/core/fonksiyon_helper.php
Line: 464
Function: _error_handler

File: /home/aktuelarkeolojic/public_html/application/controllers/Web.php
Line: 11
Function: findBrowser

File: /home/aktuelarkeolojic/public_html/index.php
Line: 315
Function: require_once

Hasankeyf'in Somut Olmayan Kültürel Mirası » Aktüel Arkeoloji

Hasankeyf'in Somut Olmayan Kültürel Mirası

İnsanlar ince bir zekayı yansıtan, bir yerin farklılığını ve zenginliğini ortaya koyan detayları takdir ederler. Kaybetmek üzere oldukları yerleri daha da fazla… Ancak, bu zenginliğin bir parçası olan kültürel tabiatın daha az görünür unsurlarını korumaya yönelik yerel yaklaşımları da kapsayacak resmi bir mekanizma henüz tam anlamıyla oluşturulamamıştır.

Kadınlar Dicle Nehri

Geçmişle kurduğumuz bağ kişisel ve toplumsal olarak çok katmanlı olduğu gibi geçmişi günümüze taşıyan somut ve somut olmayan kültür unsurları da bağlama göre farklılık gösterir. Somut olmayan kültürel miras; hem soyut kültürel öğeler hem de somut kültürel miras öğelerine yüklenen anlamlarda kendini gösterir. Ancak bu anlamlar kim tarafından hangi düzeyde değerlendirildiğinde kültürel miras olur?

Bu noktada ‘indigenous knowledge’ dediğimiz yerel bilginin somut ve somut olmayan kültürel miras öğelerini belirlemede ne kadar yeri vardır? Yerel bilginin, sosyal bilimler söyleminde yeri marjinal olarak kalır. Hasankeyf örneğinde ise resmi söylemde belirlenen kültürel miras öğeleri kadar Hasankeyf’in zaman zaman mitoloji formunda kendini gösteren yerel geleneksel bilgisinin kültürel miras olarak ayrıcalıklı konuma getirilmesinin yerinde olacağını düşünüyorum. Hasankeyf’i yaşayan bir höyük olarak düşündüğümüzde kendilerini ‘Hısni’ diye tanımlayan Hasankeyflilerin, bu kimlik tarifi, mevcut arkeolojik kalıntılar kadar onlara yüklenen anlamlarla yerini bulur. Dolayısıyla resmi kültürel miras politikaları ile bakıldığında bir türbenin mevcut kültürel tabiattan koparılıp başka yere taşınması bir restorasyon başarısı değil bir yıkımdır.

Arkeolojinin kimlikle böylesine bütünleştiği doğa parçalarında ise arkeolojinin rolünü yeniden değerlendirmek önemlidir. Etnik kimliklerin, sosyo-politik hudutları belirleme ve toplumsal gerilimde ana bir temel oluşturduğu toplumlarda, ‘Hısni’ kimliği gibi geniş bir kültürü arkeoloji ile birleştirerek tanımlama ve anlama, genel çok kültürlülük anlayışımıza bir katkıdır.

 
Balıkçı Kadir Can_Photo by Raphael Frontier

Hasankeyf’te yok olma tehlikesi ile karşı karşıya olan Hısni kültürüdür. Bu kültür yaşayan arkeolojik höyüğün en üst katmanıdır. Hısni kültürününün değerleri arkeoloji ile iç içe geçmiştir. Bu durum Hasankeyf’i insan kültürü açısından daha da özel bir yere taşır.

Hasankeyf’i anlayıp tanımlarken Hısni kültürünün yerel bakış açısıyla öne çıkarılan kültürel miras öğeleri, resmi kültürel miras tanımıyla bazı katmanlarda örtüşse de farklılık gösterir. Yerel bilgi ve onun arkeoloji ile kurduğu ilişkiyi kategorize etmek, bu karmaşık ilişkiyi anlamakta ancak ilk aşama sayılabilir. Hısni kültüründe öne çıkan bazı unsurları, bu farklı bakış açısını yansıtmak adına özetleyelim.

Mağaralar

Hasankeyf, Dicle Nehri kenarında sarp kayalıklar üzerine kurulmuş bir yerleşim alanı olup, kayalara oyulmuş mağara şeklindeki binlerce konut ilk çağlardan günümüze kadar kullanılmaya devam etmektedir.

Hasankeyf mağaraları derin bir tarihi ve kültürel birikimi yansıtmaktadır. Bu birikim, Hısni kültürünün temellerini oluşturur. Yazın serin, kışın sıcak doğal bir konut olan mağaraların içlerine oyularak yapılmış sütunlar, şömineler ve duvarlar ince bir zevki yansıtır. Hasankeyf mağaraları, üç büyük dinin ve daha fazlasını temsil eden inanışların bir arada bulunduğu ibadet merkezleridir. Hısni kültürünün inanışlarının, ritüellerinin, geçmişle günümüzü birleştiren masallarının, hikayelerinin temelidir. Bu boyutları ile mağaralar çok katmanlı bir değerler topluluğunu yansıtır.

Mezarlar (ata mezarları)

Yine mağaraların bulunduğu yerleşimin bir parçası olan mezarlar, bu yaşayan höyükte, geçmişle iç içe geçmiş şekilde mevcut kültürel tabiatın bir parçasıdır. Hasankeyflilerin atalarının mezarları, aynı alanda bulunan arkeolojik kalıntılar ve geçmişe ait mezarlarla bir aradadır. Buralarda hem kendi atalarına hem geçmişe dua eden Hısniler, ölümden sonra yaşama duydukları saygıyla geçmişin doğal koruyucusu olmuşlardır.

Türbeler ve Tarihi Camiler

Hasankeyf’i ziyaret edenlerin, yine kültürel tabiatın içine büyüleyici mimari güzellikleri ile harmanlanmış, günümüze kadar gelen Artuklu ve Abbasi dönemine ait camileri gördüklerinde etkilenmemeleri olanaksızdır. Hangi dinden veya dinsizlikten gelirseniz gelin, insanlık tarihini yaşatan bu mimarı eserleri takdir etmeden geçemezsiniz. Bu camiler, Müslüman inanışlarının bir parçası olan dini vecibelerini yerine getirmek isteyen Hısni kültürü tarafından hala kullanılmaktadır. İslami kültürün birikimi ve ince zevki onlar için önemlidir.

Ziyaretçiler için çok gözle görünmeyen türbeler ve ziyaretler de günlük yaşamın önemli bir parçası olan ritüellerin gerçekleştiği yerlerdir. Ziyaretler yine ‘Kale’ diye adlandırılan mağara konutlarının bulunduğu alanda, Dicle Nehri’nin diğer yakasında ve Salihiye Bahçeleri’nin yakınlarında yer almaktadır. Farklı zamanlarda yapılan bu ziyaretlerin her biri farklı inanış ve ritülleri barındırır. Hısni kültürünü birbirine bağlayan bu ritüeller, inanışlar ve hikayeler kültürel zenginliğin önemli bir parçasıdır.

Bunlardan birisi, Hasankeyf’de yüzyıllardır kutlanan geleneksel İmam Abdullah’ı anma (Cemaiye) etkinlikleridir. İmam Abdullah Türbesi’nin topluca ziyaret edildiği, yemeklerin yendiği, duaların okunduğu anmada, yüzlerce Hasankeyfli aynı gün bir araya toplanır. Cemaiye’de kesilen kurbanlar Dicle Nehri’ne adanır.

Cemaiye etkinlikleri sırasında çocukların, Dicle Nehri’ne kurban verilmeden nehirde yüzmesine izin verilmez çünkü Dicle Nehri kurbanını almazsa, suya girenlerden birinin nehirde boğulacağına inanılır. Bu şenlik Hısni kültürünün en önemli toplumsal değerlerinden biridir.

Dicle Nehri

Yaşanılan herhangi bir yer, tarif edilmekten çok deneyimlenir. Dicle Nehri’nin Hasankeyf’in bir parçası olması bir konum değil yaşanılan bir deneyimdir. Dicle Nehri, Hasankeyf’teki kültürel tabiatın en önemli unsurudur. Arkeolojik kalıntılar, tarih ve Hısni hayatıyla iç içe geçen Dicle Nehri, bu coğrafyada hayata su veren bir nehirden çok daha fazlası olmuştur. Hasankeyfliler Dicle Nehri’ni yaşarlar ve nehir Hısni kültüründe kutsaldır. Nehir folklorik kültürün de önemli bir parçası olmuştur. Dicle Nehri ile ilgili bir Hısni’den dinlediğim hikayelerden biri şöyledir:

“Dicle nasıl akar? Sakin ve nazlı nazlı akar, zigzag çizerek akar, Dicle bir kadındır. Fırat ise şiddetli akar, o da bir erkektir. Dicle’nin neden böyle aktığıyla ilgili bir hikaye vardır, Danyel Peygamber’in hikayesi… Danyel Peygamber’e bir vahiy gelir. Denir ki, bu suyun başlangıcı bir mağaradandır, o mağaradan yola çıkıp asanla yürüyeceksin, ve yolunun bittiği yere kadar bir nehir akacak. Bu öylesi bir nehir olacak ki, bu nehir boyunca, mazlumların, fakirlerin, düşkünlerin hakkı geçmeyecek. Kimsenin malına, canına zarar vermeyen bir nehir olacak. Dolayısıyla Danyel Peygamber geçtiği köylerde, kasabalarda zigzag çizerek ilerler ki kimseye zarar vermeden akacak bir nehir olsun. Nehrin akışını Danyel Peygamber belirlemiştir, Dicle Nehri kutsaldır.”

Geleneksel Ekolojik Bilgi

Birçok yerel kültürde olduğu gibi, Hısni kültüründe de derin bir geleneksel ekolojik bilgi birikimi mevcuttur. Kültürel tabiatın anlaşılması, yaşanması ve dönüştürülmesinin bir parçası olan Hasankeyf ekolojik bilgisi günlük yaşama, ritüellere ve dilin kendisine yansır. Modernizasyonun hızla yaşanması bu bilginin yeni nesillere aktarılmasında engel teşkil etse de, özellikle kadınların doğal çevre ile ilgili bilgi birikimleri zengindir. Dicle Nehri’ndeki türler ve türlerin davranış biçimleri ile ilgili geleneksel ekolojik bilgi Hasankeyf kültürünün önemli bir parçasıdır.

Çeşitli zamanlarda toplanan otlar, Dicle Nehri’ne özgü balık türleri, yabani bitki ve hayvan türleri ve endemik çeşitliliği ile Hasankeyf nadide doğa parçalarından biridir.

Her biri geniş bir araştırmanın konusu olabilecek Hısni kültürü bu unsurlarla sınırlı değildir. Örneğin Hısni Arapçası diğer yerel Arapçalardan farklı olduğundan yurtdışından gelen araştırmacıların dikkatini çekmiş ve çalışılmıştır. Yine hikayelerde, arkeolojik ve tarihi kalıntılarda, Hısni kültürünün yaklaşımında kendini gösteren çok kültürlülük, bölgenin zenginliğini yansıtır. Kültürel mirası bu geniş anlamıyla algılayıp arkeoloji ile birleştiği noktaları yakalamak, geçmiş ile günümüzün çelişkili noktalarını törpüleyebilir. Kültür mirası yönetiminde, bütünlüklü bir yaklaşımla, yerel bilginin birikimini stratejilere etkin bir biçimde dahil etmek ilerici bir konum olacaktır.

EN ÇOK OKUNANLAR

“Batı Uygarlığı Bir Hellen Mucizesidir” Dogmasını Sorgularken

İLK “BİZ”DEN BAŞLAMALI

“Yurt içindeki kazılar ve ortaya çıkarılan eserler bütün ilim dünyasına kültürel vazifesini ifaya başlamıştır. Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa, değişmeyen hakikat insanı şaşırtacak bir mahiyet alır”.

Alaca Höyük

Alaca Höyük, 1835 yılında W.C. Hamilton tarafından “İmat Höyüğü” adıyla bilim âlemine tanıtılmıştır. Höyük 19. yüzyılın ikinci yarısında birçok seyyah ve araştırmacı tarafından ziyaret edilmiştir. 1907 yılında İstanbul Müzeleri adına Th. Macridy Bey, sfenksli kapı önünde 15 gün süren bir kazı çalışması yürütmüştür. İlk sistemli kazılara ise 1935 yılında Atatürk’ün emri ile Türk Tarih Kurumu adına, R. Oğuz Arık tarafından başlanmıştır. 

SON İÇERİKLER

Hiyeroglif Luvicesi

Luvicenin kullanımına dair ilk bulgu, MÖ 18. yüzyıla tarihlendirilen ve Kültepe/Kanišli Erken Asur tü...

Hitit İmparatorluğu’nda Luvice

Hitit Kanunlarında pek çok kez bahsi geçen luwili kelimesi, Hattuşa hükümetine bağlı bölg...

Hitit Dili ve Yazısı

Tanrılar ve Tapınaklar Ülkesi Hatti

Çiviyazısı öğrenmenin yolu klasik metinleri kopy...

X

ÖZELLİKLE DEĞERLİ OKUYUCULARIMIZ OLMAK ÜZERE KAMUOYUNUN DİKKATİNE

Son aylarda yaşadığımız insan kaynakları ve fiziki koşullara bağlı sıkıntılar ve buna bağlı olarak kontrolümüz dışında gelişen bazı olaylar ne yazık ki abone olan ve olmayan bazı değerli okuyucularımızı da olumsuz yönde etkilemiştir. Okuyucularımıza ve takipçilerimize olan sorumluluk duygusu nedeniyle bu açıklamayı yapma ihtiyacı duymaktayız.

NEDEN?

Yukarıda değindiğimiz koşulların yaşandığı süreçte, Aktüel Arkeoloji Dergisi e-ticaret sitesi olan Arkeoloji Dükkanı üzerinden yapılan abonelik ve sipariş gönderimlerinde aksaklıklar yaşanmıştır. Bu aksaklığın sadece Covid-19 pandemisi sebebiyle olduğunu söylemeyi çok isterdik. Ancak pandemi sürecine ek olarak bazı insan kaynakları seçimlerimizde hatalar yaptığımızı çok üzücü bir şekilde öğrendik. Gerek adli süreci olumsuz etkilememek gerekse bizi maddi zararın yanı sıra manevi zarara uğratmış olsalar dahi bu kimselerin haklarını ihlal etmemek için daha fazla bilgi şu an için paylaşamıyoruz. Ancak ilerleyen süreçte ihtiyaç duyulması halinde bu konuda ek ve detaylı bir açıklama daha yapılacaktır.

NE YAPIYORUZ

Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden bir grup akademisyen, arkeolog ve diğer meslek gruplarından gönüllü katılımcılardan oluşan bir destek ve dayanışma ile yürütülen, Türkiye’nin “Arkeoloji Dergisi” unvanıyla anılan Aktüel Arkeoloji Dergisi olarak çalışmalarımızı 2007 yılından beri sürdürmekteyiz. Malumunuz olduğu üzere Türkiye’de hak ettiği değeri henüz tam olarak bulamamış olan Arkeoloji biliminin güncelliğinin, canlılığının korunması ve geliştirilmesi diğer taraftan da kültürel mirasımızın korunması ve güvence altına alınması konusunda en etkili kuruluşlar arasında gösterilmekten dolayı duyduğumuz gururu vurgulamak isteriz. Ancak yaptığımız işin sosyal sorumluluk yönü sebebiyle kendimizi ticari amaç güden bir girişim olarak değerlendiremediğimiz gibi ticari amaç güden dergilerin faydalanmakta olduğu pek çok imkândan da süreç içerisinde mahrum kaldığımızı bilgilerinize sunmak isteriz. Aktüel Arkeoloji Dergisi ekibi olarak bazı okuyucularımıza elimizde olmayan sebeplerle verdiğimiz sıkıntıdan dolayı özür dileriz. Tüm gücümüzle sorunları aşmak için çalıştığımızı, dergileri ve siparişleri kendilerine ulaştırmak için gerekli işlemlerin büyük bir özveriyle devam ettiğini belirtmek isteriz. Anlayışınız ve desteğiniz için teşekkür ederiz. Saygılarımızla.

AKTÜEL ARKEOLOJİ DERGİSİ

Öneri ve şikayetleriniz tıklayınız