Bonda Tepesi, Doğu Likya Bölgesinde, Finike ve Demre ovalarını birbirinden ayıran, Myra ve Limyra antik kentleri arasında doğal bir sınır oluşturan dağlık bir ölge olup, yazılı kaynaklara göre en geç Roma Imparatorluk döneminde Limyra´ nın polis teritorimu içerisindeydi.

1994 - 1999 yılları arasında Viyana Üniversitesin´den Th. Marksteiner ve ekibi tarafından, ozamanlar yolu olmayan bu bölgede araştırmalar gerçekleştirilmiş, çok sayıda köysel yerleşim haritaya geçirilerek sonuçlar ön raporlar halinde yayınlanmıştır. Bu gün sadece bir kaç çoban ailesinin bulunduğu bölge, antik dönemde yoğun şekilde yerleşim görmüş olup, strüktüel olarak birbirine benzeyen olasılıkla belli bir zaman ve program içerisinde kurulmuş savunma karakterli köysel yerleşimler ile Likya bölgelesinde özel bir yere sahiptir.

90´lı yıllardaki araştırma programında çalışması yapılan yerleşimlerden bir Yalakbaşı ve yerlesimin yaklaşık 700 m. güneyinde yer alan kırsal bir açik hava kutsal mekanıdır. 2006 yılında M. Wörle ( DAI) ve B. Stark tarafından kutsal mekanda detaylı bir araştırma yapılmış ve sonuçları yayınlanmıştır. Yazıtlardan elde edilen bilgi ye göre kutsal mekan şimdiye kadar Likya´da bilinmeyen Sumendis adında bir tanrıya adanmıştır.

Yalakbaşı antik yerleşiminden görüntü

Ozamanın imkanları ve genel resim ağırlıklı araştırma programı içerisinde cevapsız kalan sorulara ışık tutmak ve yeni teknik imkanlarla detaylı incelemeler yapmak amacıyla 2013 yılında Türk – Avusturya - Alman işbirliği içerisinde Antalya Arkeoloji Müzesi katılımında yeni bir projeye başlanmıştır. Projenin 2013 yılındaki ağırlık noktası Yalakbaşı yerleşimi ve Sumendis Kutsal Alanı olmuştur.

Antik yol ve iki doğal teras üzerinde yer alan kutsal alanda adak payeleri, steller ve sunaklar dağınık olarak bulunmaktadır. Tam bir plan ve rekonstüksiyon için 3D lazer taraması çalışmaları yapılmış, şimdiye kadar sadece yazıtlardan Imparatorluk döneminde faaliyet gösterdiğini bildiğimiz kutsal alanın, kullanım zaman dilimini daha fazla aydınlatabilmek amacıylala iki küçük sondaj açılmıştır. Sadece Sumendis bir Tanrı olarak Likya bölgesi için yeni olmakla kalmaz, böylesi hypetral bir kutsal mekan Likya ´da şimdiye kadar örneksizdir. Peki ama kutsal alan için neden bu yer seçilmiştir? Bu sorunun cevabı ne yazık ki halen daha bilinmemektedir. Wörle ve Stark´ın da değindikleri gibi burada büyük bir mağra veya bir kaynak bulunmamaktadır. Ancak büyük ve ulu bir ağacın var olabileceği fikri halen olasılığını korumaktadır.