IRAK´TA İLK KÖYLER

Günümüzden 11.400 yıl kadar önce sıcaklığın ve nemin aşamalı olarak artması bitki ve hayvanların çeşitlenmesine ve çoğalmasına neden olmuştur. Bu durum avcılık ve toplayıcılıkla geçimlerini sağlayan insanların yaşamlarını sürdürebilmesi için daha elverişli bir ortam sağlamıştır.

Yakındoğu’da Neolitik Dönemin en erken evresi, bir başka deyişle köy tipi toplumların ortaya çıkışı olarak tanımlanan bu süreç sınırlı sayıda yerleşimden bilinmektedir. Söz konusu dönemde Irak’taki yerleşimlerin Zagros Dağları ve batı etekleri ile Dicle Nehri kenarındaki daha alçak akarsu vadilerinde kurulduğu bilinmektedir. Bu yerleşimler arasında Zagros Dağları’nda Dicle Nehri’nin bir kolu olan Büyük Zap yakınında Paleolitik Çağ boyunca iskân edilmiş Şanidar Mağarası, dört kilometre kadar daha aşağıdaki açık hava yerleşimi Zawi Çemi Şanidar, Orta Zagroslar’daki Karim Şahir, bu dağ silsilenin batı eteklerinde deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 300 metre olan Gird Chai ve M’lefaat, Dicle Nehri’ne bağlanan akarsu vadilerindeki Der Hall, Kermez Dere ve Nemrik’ten bilinmektedir. Dairesel ya da oval biçimli barınaklarla temsil edilen ve bu nedenle Çanak Çömleksiz A olarak isimlendirilen bu süreçte ılıman iklimin etkisiyle insanların dağlardan ovalara inerek yeni bir yaşam tarzı ve geçim ekonomisi benimsediği görülmektedir. Robert J. Braidwood, Yakındoğu’da kutsal kitaplarda adı geçen bir kenti ortaya çıkarmak yerine genel bir problemi çözmeye yönelik araştırma yapmak istiyordu. Braidwood, “Neolitik Devrim” kuramını öneren V. Gordon Childe ile olan arkadaşlığının da etkisiyle tarıma geçişin kökeninin ve tarıma dayalı yaşamın sonuçlarının nasıl olduğuna dair sorularla yola çıkarak, jeolog, zoolog ve botanikçi gibi doğa bilimcilerinin de dahil olduğu bir ekiple birlikte Irak’ın kuzeydoğusunda insanın avcı-toplayıcılıktan erken köy yaşamına geçtiği süreci saptamak amacıyla 1948- 1958 yılları arasında yüzey araştırmaları ve bir dizi kazı gerçekleştirmiştir. Braidwood’un bu problem üzerine yaptığı araştırmalar sadece Irak ile sınırlı kalmamış, sonrasında 1960 yılında İran’da Zagros Dağları’ndaki çeşitli yerleşimlerde ve 1963-64 yıllarında Türkiye’de Güneydoğu Toros Dağları’nda Halet Çambel ile birlikte önce yüzey araştırması, ardından Çayönü’nde 1990’a kadar kazılarla devam etmiştir. Braidwood, söz konusu bölgede yaptığı uzun soluklu araştırmalar sonucunda, çiftçiliğin başlayabileceği en uygun coğrafyanın bölgenin belli bir kesiminde, James H. Breasted’ın önermesi olan Bereketli Hilal kavsinin hemen kuzeydeki dağların etek ve eşikleri boyunca uzanan, daha sulak ve bereketli bir coğrafi kuşakta olabileceğini önermiştir. Braidwood, bu alanı ayrıca “Çekirdek Bölge” olarak tanımlamıştır.

 

Braidwood’dan sonra Irak’ta, politik durum el verdiği sürece, onun isimlendirmesiyle “İlk Çiftçi Köy Dönemi” araştırılmaya devam edilmiştir. Bu makalede tarımcı köy topluklarının ortaya çıkışı, bu sürece tarihlenen bazı yerleşimlerden elde edilen veriler değerlendirilerek anlatılacaktır.

 

Yazı: Mücella ERDALKIRAN 

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi´nin 69. sayısından ulaşabilirsiniz.