HALLAN ÇEMİ

Batman ilinin yaklaşık 50 km kuzeyinde, Sason Çayı’nın batı kıyısında konumlanan Hallan Çemi, 5 hektarlık bir alanı kaplayan çok katmanlı bir höyüktür. Batman’ın Kozluk ilçesinde, günümüzdeki Kaletepe köyü yakınlarında yer alan höyükteki kazılar 1991-1994 yılları arasında dört sezon boyunca, Diyarbakır Müzesi ile Delaware Üniversitesi işbirliğinde, Batman Barajı’nın yapımı ile ilişkili bir kurtarma kazısı kapsamında gerçekleştirilmiştir. Hallan Çemi, bugün yapımı tamamlanmış olan baraj gölünün altında kalmıştır.

Merkezi bir aktivite alanı etrafında düzenlenmiş kalıcı yapılardan oluşan, yerleşik bir düzene sahip Hallan Çemi, MÖ 12. binyıl ortalarında yaklaşık birkaç yüzyıl boyunca (C14 verilerine göre MÖ 11. binyıl sonları ile 10. binyıl başları) iskan edilmiştir. Bu verilere göre Hallan Çemi, Güneydoğu Anadolu bölgesinde hareketli avcı-toplayıcı yaşam modelinden yerleşik yaşama geçiş sürecinin en erken aşamalarına tarihlenmektedir. Yerleşme, daha önceki mobil yaşam modelinden gelen birtakım kültürel unsurlar ile Güneydoğu Anadolu bölgesinin Neolitik kültürlerinin karakteristik özelliklerinin bir karışımını yansıtmaktadır.

 

Hallan Çemi sakinlerinin temel geçim kaynakları, Paleolitik ve Epi-paleolitik dönemlerde olduğu gibi topladıkları yabani bitkiler ve avladıkları yabani hayvanlardan oluşmaktadır. Topladıkları yabani bitkiler arasında badem ve fıstık gibi kabuklu yemişler, fiğ gibi baklagiller ve çeşitli küçük tohumlar bulunmaktadır. Avladıkları çok çeşitli hayvan türleri arasında ise koyun, keçi ve domuz en yaygın görülen türlerdir. Hallan Çemi sakinlerinin bitkileri kültüre alma veya yetiştirme gibi denemeler yaptıklarına dair henüz bir kanıt bulunmamakla birlikte domuz yetiştiriciliği ile, dolayısıyla hayvancılık ile ilgili birtakım denemeler yaptıkları anlaşılmıştır. Yıl boyunca tek bir yerde yaşamak, yerel kaynakların tükenmesi riskini beraberinde taşıdığından mevsimlik mobil gruplar bu riski önlemek için hareket etmektedir. Dolayısıyla, yerleşik düzene sahip bir topluluğun kaynakların tükenmesi riskine karşı bu tür denemeler gerçekleştirmesi şaşırtıcı değildir.

 

Toros-Zagros yayının kenar bölgelerinde yaşayan Epi-paleolitik topluluklarında olduğu gibi, Hallan Çemi’de de ölüler yerleşim alanı içerisine gömülmez. Hallan Çemi’den nispeten daha erken tarihli bir yerleşme olan Musul yakınlarındaki Zawi Çemi Şanidar’da olduğu gibi Hallan Çemi’de de ölüler büyük olasılıkla yakınlardaki, henüz yeri belirlenmeyen bir mağara mezarlığına gömülmektedir. Bununla birlikte, Hallan Çemi yakınlarındaki nispeten daha geç tarihli Demirköy ve Körtik Tepe yerleşmelerinde ölüler köy içerisine ve genellikle ölü hediyeleri ile birlikte gömülmektedir.

 

Yazı: Michael ROSENBERG 

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi´nin 69. sayısından ulaşabilirsiniz.