HİTİT İMPARATORLUĞU’NDA LUVİCE

Boğazköy / Hattuşa’da bulunan çiviyazılı arşivler, içlerinden biri Hititçenin yakın akrabası olan Luvice olmak üzere, yedi farklı dilde yazılmış metinlerden oluşur.

Hititçe ve Luvice dillerinin her ikisi de Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu dilleri grubuna dâhildir. Uzun yıllar boyunca Hititlere odaklanmış olan bilim dünyasında, Luviler mütevazı bir yere sahip olsalar da, bu durum şimdilerde değişmektedir. Bu geçmiş önyargı büyük ölçüde, terminolojik kullanım özelliklerinin, komşuları Luvilere kıyasla, Hititlere verdiği haksız destekten kaynaklanmaktadır.

Luvilerin kendilerini nasıl adlandırdıklarını bilmek mümkün değilse de Hititçe metinlerin arasına yerleştirilen bazı Luvice kesitlerde Hititçe bir terim olan ve ‘Luvicede’ anlamına gelen luwili sözcüğü yer almaktadır. Hitit Kanunları’nda pek çok kez bahsi geçen luwili kelimesinin, Hattuşa hükümetine bağlı bölgelerden biri olan Luviya coğrafi yer adından türetildiği kabul edilmektedir. Bu bağlamda ‘Hititçede’ anlamına gelen ve yine Hattuşa hükümetine bağlı bir bölge olan Neşa kentinden türeyen nesili terimiyle karşılaştırılabilir. Hattuşa’nın kendi dili ise, ‘Hattice’de’ anlamına gelen, Hititçe hattili kelimesidir. Bu dil, diğer diller gibi Hitit arşivlerinde yer alsa da, bir Hint-Avrupa dili değildir ve genetik olarak Hititçe veya Luvice ile akrabalığı bulunmamaktadır.

Tam tersine, Hattuşa Krallığı'yla Neşa dilini ilişkilendiren ancak Luviya veya Hattuşa dillerini ayıran nedir? Bunun nedeni aslında Hattuşa arşivlerinde bulunan çiviyazılı metinlerdeki Hititçe / Nesice baskınlığıdır. Ancak bu görüş, geçerliliğinin çoğunu Hattuşa’da yoğun olarak kullanılan bir başka yazı sistemi olan ve Luvice ile özel olarak ilişkili olan Anadolu hiyerogliflerinin ortaya çıkışıyla kaybetmiştir. Mevcut Luvice metinler arasında son Hattuşa krallarından IV. Tuthaliya ve II. Şuppiluliuma’ya ait uzun hiyeroglif yazıtlar bulunmaktadır. Ayrıca, Hattuşa’nın yıkılışı ve terk edilişi sonrasında Hititçe yok olurken, Luvice hayatta kalmıştır.

Ilya YAKUBOVICH

Philipps Üniversitesi, Marburg