NERİK - ZALPA

Dokuz Dağlar, Maraşşantija Nehri ve Nerik Çeşmesi

“Nerik’in hava tanrısı, dokuz dağlardan gel, Maraşşantija nehrinden gel ve senin çok sevdiğin Nerik çeşmesinden çık!” Hititler MÖ 2. bin yılında çağdaşları olan Mısır, Babil, Mitanni ve Asur ülkeleri gibi güçlü bir imparatorluk kurdular. Hititlerin merkezi Kızılırmak yayı içindeydi (özellikle bugünkü Çorum ili). Ama Hititler için ülkenin kuzey bölümü, ilk çivi yazılı metinlerde de bahsedildiği gibi önemli bir rol oynamaktaydı. İlk Hitit kralı da sınırlarını Karadeniz’e kadar genişletmiştir. Yazılı kaynaklara göre kuzey bölgesinin en önemli Hitit şehirleri olan Nerik ve Zalpa, Hitit kültürünün gelişimi için önemli noktalardır. Büyük olasılıkla iki şehrin Hitit Döneminden önce, yani 2. binyılın ilk yarısında, bölgeler arası bir önemi vardı. Asur Koloni Çağına ait en eski kaynaklarda Kuzey Anadolu şehri Zalpa’nın adı geçmektedir. Zalpa tarihi ile ilgili daha fazla detay, özellikle Anitta metninden elde edilir. Bu metine göre Koloni Çağında Zalpa Hattuşa’dan daha önemlidir. Belki de o dönemde Hattuşa, Zalpa’ya bağlı bir şehirdir. Zalpa’nın yerini belirlemek için genellikle Hattuşa-Boğazköy’de bulunmuş bir tablet kullanılır. Bu tablette sepet içinde Maraşşantija’da (Kızılırmak) bırakılan çocuklardan bahsedilerek şöyle yazılır: “…ve nehir çocukları denize götürdü Zalpa ülkesine. Ama tanrılar çocukları denizden aldılar ve büyüttüler.” Bu metine göre Zalpa’nın Kızılırmak deltasına yakın bir yerde, yani bugünkü Bafra etrafında, bulunması gerekir. Bu nedenle bazı bilim adamları, İkiztepe’nin Zalpa olduğunu düşünürler. Fakat şimdiye kadar İkiztepe’nin Eski Hitit tabakalarında bu hipotezi güçlendiren çivi yazılı tabletlere henüz rastlanmamıştır. Nerik, Kuzey Anadolu’da yaşayan Hattilerin en önemli merkezlerinden biridir. Hitit İmparatorluğu’nda asimile olan Hattiler; kült, din, mitoloji ve idare konularında Hititleri olumlu bir şekilde etkilemişlerdir. Eski Hitit Döneminde yazılan Hitit kanunlarına göre sadece dört şehrin; yani Hattuşa, Nerik, Arinna ve Ziplanda’nın vergi ödemesi gerekmiyordu. Böyle bir imtiyaz Nerik’in önemini öne çıkarmaya yetiyor. Hem İlluyanka efsanesi hem de Purulliyaş şenliği, Hititlerin en önemli şenliklerindendi ve Nerik’te yapılırdı. Nerik’in panteonu, özellikle Nerik’in hava tanrısı – aynı zamanda kral Hattuşili III’ ün özel tanrısıydı – ve Hititlerin önemli tapınaklarından biri olan dahanga, Nerik’te bulunuyordu. MÖ 15. / 14. yüzyıllarda Kaşkaların Hititlere ait olan kuzey bölgeleri almalarına rağmen, Hititler, kendi inanışlarına devam etmişlerdir. Kaşkaların kim olduğu ve nerede yaşadığı hala bilinmemekle birlikte, yerleşme bölgelerinin Ordu, Amasya, Merzifon, Sinop arasında olduğu düşünülmektedir.  Doç. Dr. Rainer Maria CZICHON Prof. Dr. Jörg KLINGER Freie Universitat Berlin